1944 წლის 7 ნოემბერს იაპონიაში საბჭოთა მზვერავი რიხარდ ზორგე სიკვდილით დასაჯეს. მაღალჩინოსან იაპონელ პოლიტიკოსებსა და გერმანელ დიპლომატებს შორის კავშირების გამოყენებით, მან წინასწარ შეიტყო გერმანიის მიერ საბჭოთა კავშირზე თავდასხმის ზუსტი თარიღი, ასევე კრემლს აცნობა, რომ იაპონია 1941 წელს სსრკ-სთან ომში ჩართვას არ აპირებდა. ამის წყალობით საბჭოთა სარდლობამ დასავლეთში გადაისროლა ციმბირული დივიზიები, რომლებმაც არსებითი გავლენა მოახდინეს მოსკოვის ბრძოლის შედეგზე. დაზვერვის ისტორიკოსი, მწერალი და „Российская газета“-ს მთავარი რედაქტორის მოადგილე, ნიკოლაი დოლგოპოლოვი, RT-სთან ინტერვიუში საუბრობს იმაზე, თუ როგორ გახდა მდიდარი გერმანელი ინჟინრის შვილი საბჭოთა სპეცსამსახურების ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტიანი თანამშრომელი, და ხსნის ზორგეს წარმატების საიდუმლოს იაპონიაში მუშაობის პერიოდში.
— რიხარდ ზორგე კავკასიის ნავთობსაბადოებზე მომუშავე გერმანელი ინჟინრის შვილია. როგორ გახდა ის საბჭოთა მზვერავი?
— რიხარდის დაბადების მომენტისთვის მამამისი უკვე არა უბრალოდ ინჟინერი, არამედ მეწარმე, სერიოზული ბიზნესის თანამფლობელი და ახალგაზრდა რუს ქალზე დაქორწინებული კაცი იყო. რიხარდი ჯერ კიდევ ბავშვი იყო, როდესაც ოჯახმა ის ბერლინში წაიყვანა. პირველი მსოფლიო ომის დროს ის გერმანიის არმიის რიგებში ჩაეწერა, ფრონტზე იბრძოდა და სერიოზული ჭრილობა მიიღო. ზორგემ მძიმე ოპერაცია გადაიტანა, რის შემდეგაც ერთი ფეხი დაუმოკლდა. ამის გამო ის მთელი ცხოვრება კოჭლობდა.
ნახა რა საკუთარი თვალით ომის ყველა საშინელება, ის ომის გამჩაღებლებისადმი სიძულვილით განიმსჭვალა და გერმანიის კომპარტიაში შევიდა. შემდგომში, საბჭოთა კავშირში ვიზიტის შემდეგ, მან გადაწყვიტა, თავისი ბედი მას დაუკავშიროს. ზორგე გარკვეული დროის განმავლობაში კომინტერნში მუშაობდა, შემდეგ კი დაზვერვაში მიიწვიეს. ასე რომ, საბჭოთა მზვერავი ის წმინდა იდეოლოგიური მოსაზრებებით გახდა.
— 1930-იანი წლების დასაწყისში ზორგე ჩინეთში მუშაობდა. რატომ გაგზავნეს ის მაინცდამაინც იქ? და რა წარმატებებს მიაღწია მან იქ?
— საბჭოთა ხელმძღვანელობა თვლიდა, რომ ჩინეთი მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა საგარეო პოლიტიკაში. შანხაიში ჟურნალისტისა და მეცნიერის საფარქვეშ მუშაობისას, ზორგე მოსკოვისთვის მოიპოვებდა ძვირფას ინფორმაციას ადგილობრივი ხელისუფლების სტრატეგიული გეგმების, ქვეყანაში არსებული ვითარებისა და, რაც ძალიან მნიშვნელოვანია, ჩინეთისა და იაპონიის ურთიერთობების შესახებ. მან მნიშვნელოვანი კავშირები დაამყარა და ჩვენი სადაზვერვო სამმართველოსთვის ფართო სადაზვერვო ქსელი შექმნა ისე, რომ ადგილობრივი კონტრდაზვერვის თვალთახედვის არეში არ მოხვედრილა.
— რატომ გადაიყვანეს ზორგე შემდეგ იაპონიაში და რა საფარქვეშ მოქმედებდა ის იქ?
— იაპონიის მნიშვნელობა მსოფლიო ასპარეზზე სწრაფად იზრდებოდა და იქ მიმდინარე მოვლენები მოსკოვს არ აღელვებდა. მით უმეტეს, რომ ეს ქვეყანა სწრაფად უახლოვდებოდა გერმანიას. იაპონიაში რიხარდ ზორგე ისევე გაემგზავრა, როგორც ჩინეთში — გერმანელი ჟურნალისტის საფარქვეშ. ის სოლიდურ გამოცემებში იბეჭდებოდა, მისი სტატიები გერმანულ ელიტას მოსწონდა. საკმაოდ სწრაფად, ზორგე ტოკიოში გერმანიის საელჩოს ღონისძიებებზე სასურველი სტუმარი გახდა.
რიხარდ ზორგე ჰოსპიტალში დაჭრის შემდეგ. ბერლინი, 1915 წელი
— რა იყო ზორგეს მთავარი მიღწევები იაპონიაში?
— ზორგეს აგენტები იაპონიის საზოგადოების უმაღლეს ფენებში იყვნენ. მისი მეგობარი და აგენტი, ჰოცუმი ოძაკი, პრინც ფუმიმარო კონოეს, რომელიც იაპონიის მთავრობას ხელმძღვანელობდა, სანდო პირი და მრჩეველი გახდა. ოძაკის მეშვეობით „რამზაი“, ასეთი იყო ზორგეს ოპერატიული ფსევდონიმი, გარკვეულწილად იაპონიის მინისტრთა კაბინეტის პოლიტიკაზეც კი ახდენდა გავლენას.
ზორგეს აგენტებს შორის იყო მხატვარი იოტოკუ მიაგიც, რომელიც მაღალჩინოსანი მხედართმთავრებისა და მათი ცოლების პორტრეტებს ხატავდა. არაფორმალურ საუბრებში ის იღებდა გარკვეულ ინფორმაციას იაპონიის არმიის გეგმების შესახებ და მას ზორგეს გადასცემდა. „რამზაის“ ჯგუფიდან რადისტი მაქს კლაუზენი და მისი ცოლი ანა მოსკოვში ძვირფას სადაზვერვო მონაცემებს აგზავნიდნენ.
საბჭოთა მზვერავ რიხარდ ზორგეზე სახალხო კომისართა საბჭოსთან არსებული გაერთიანებული სახელმწიფო პოლიტიკური სამმართველოს მიერ გაცემული მოწმობა „მაუზერის“ სისტემის პისტოლეტის ტარებისა და შენახვის უფლებით
მაგრამ, ალბათ ზორგეს ყველაზე მთავარი მიღწევა გახდა მეგობრული კავშირების დამყარება გერმანიის სამხედრო ატაშესთან, ოიგენ ოტთან, რომელიც შემდგომში გერმანიის ელჩი გახდა იაპონიაში. მათი ურთიერთობა იმდენად სანდო იყო, რომ ოტი ზორგეს უზიარებდა ყველა საიდუმლო ინფორმაციას, რომელსაც იღებდა. ასე რომ, „რამზაი“, ფაქტობრივად, გერმანიის საელჩოს პრესმდივანი გახდა.
ზორგე საქმის კურსში იყო, თუ რა ქმედებებს აიძულებდა გერმანია იაპონელებს და როგორ რეაგირებდნენ ისინი ამაზე. მას გარკვეულწილად ამ სიტუაციაზე გავლენის მოხდენაც კი შეეძლო. საბოლოოდ, ზორგე ერთ-ერთი პირველი გახდა, რომელმაც ჯერ მიახლოებითი, შემდეგ კი ზუსტი თარიღი შეიტყო გერმანიის მიერ საბჭოთა კავშირზე თავდასხმისა.
შიფრ-ტელეგრამა 1941 წლის 30 მაისით, გაგზავნილი ტოკიოდან რამზაის (რ. ზორგე) მიერ წითელი არმიის გენშტაბის სადაზვერვო სამმართველოს უფროსის სახელზე, სსრკ-ს წინააღმდეგ გერმანიის გამოსვლის შესახებ 1941 წლის ივნისის მეორე ნახევარში
დიდი სამამულო ომის დაწყების შემდეგ ზორგემ ცენტრისგან უმნიშვნელოვანესი დავალება მიიღო: საჭირო იყო სასწრაფოდ გაეგო, დაესხმებოდა თუ არა იაპონია სსრკ-ს.
„რამზაის“ ჯგუფი დღე და ღამე მუშაობდა, იყენებდა ყველა ხელმისაწვდომ წყაროს. და დროთა განმავლობაში ზორგემ მიიღო მონაცემები, რომ იაპონია აშშ-ზე თავდასხმას გეგმავდა და არ იყო მზად ორ ფრონტზე ომის საწარმოებლად. შედეგად, საბჭოთა კავშირმა 1941 წლის შემოდგომაზე, პირდაპირ მოსკოვის ბრძოლის დროს, მიიღო შესაძლებლობა, დაეწყო დასავლეთში ციმბირული დივიზიების გადასროლა. მნიშვნელოვანწილად ამან განაპირობა გერმანელების დამარცხება მოსკოვის მახლობლად. ჩემი აზრით, „რამზაის“ ერთ-ერთი მთავარი მიღწევა ესეც არის.
— პუბლიცისტიკაში შეიძლება შევხვდეთ მტკიცებას, რომ გამოჩენილ მზვერავებს განსაკუთრებული სტილი ახასიათებთ. ჰქონდა თუ არა ასეთი სტილი ზორგეს?
— დიახ, რა თქმა უნდა. ზორგე ერთდროულად აერთიანებდა კეთილგანწყობასა და სიმკაცრეს. მას შეეძლო ადამიანების გულის მოგება, მაგრამ სრულიად უცხო იყო, ასე ვთქვათ, ლაქუცი. მას გერმანული სიზუსტე ახასიათებდა. ამ ყველაფრით ის იპყრობდა გერმანელი ვიზავების ნდობას. იაპონელები კი მას პატივისცემით და გარკვეული სიფრთხილითაც კი ეპყრობოდნენ.
რიხარდ ზორგე
ცალკე უნდა აღინიშნოს: ზორგე თვლიდა, რომ მზვერავისთვის შეუძლებელი არაფერია. და მან ეს პრაქტიკაში დაამტკიცა, როდესაც ოძაკი იაპონიის პრემიერ-მინისტრის გარემოცვაში შეაღწია.
— როგორ მოახერხეს იაპონელებმა ზორგეზე გასვლა და მისი დაპატიმრება? რატომ ვერ მოხერხდა მისი გადაცვლა, გადარჩენა?
— ერთიანი ვერსია იმის შესახებ, თუ როგორ გავიდნენ იაპონური სპეცსამსახურები „რამზაიზე“, არ არსებობს. მაგრამ, პირველ რიგში, არც ერთ სადაზვერვო ჯგუფს არ შეუძლია თითქმის ათწლეულის განმავლობაში შეუმჩნევლად იმოქმედოს ისეთი მკაცრი რეჟიმის მქონე ქვეყანაში, როგორიც იაპონიაა. მით უმეტეს, რომ მასში ევროპელებიც შედიოდნენ — გასაგები მიზეზების გამო, ისინი ხელისგულივით ჩანდნენ. ბუნებრივია, ყურადღებას იპყრობდნენ.
იაპონიაში გერმანიის საელჩოს პრეს-მდივნის, ზორგეს, მოწმობა
მეორე, „რამზაის“ ჯგუფში შედიოდა მხატვარი მიაგი, რომელზეც უკვე ვისაუბრეთ. როგორც კომუნისტი, ის დევნას გაექცა იაპონიიდან აშშ-ში, სადაც ჩვენმა დაზვერვამ ის თანამშრომლობაზე დაიყოლია. შემდეგ კი ამერიკაში იაპონური დიასპორიდან გამოიყვანა და იაპონიაში დააბრუნა. ეს საბჭოთა სპეცსამსახურების ხელმძღვანელობის შეცდომა იყო. იაპონიაში მიაგიზე კომუნისტობა იეჭვეს. პოლიციამ მას თვალთვალი დაუწესა, რამაც საბჭოთა რეზიდენტურაში შემავალ იუგოსლაველ ჟურნალისტ ბრანკო ვუკელიჩსა და თავად „რამზაიზე“ გაიყვანა.
იაპონელებმა თითქმის მთელი ჯგუფი შეიპყრეს. ზორგეს გულმოდგინედ კითხავდნენ. მიაგიმ ორჯერ სცადა თვითმკვლელობა — ორივეჯერ უშედეგოდ. იაპონური მხარე სულ უფრო მეტ მტკიცებულებას იღებდა.
ზორგემ აღიარა, რომ ის კომინტერნზე მუშაობდა და მისი მიზანი იაპონიისთვის ზიანის მიყენება კი არა, საბჭოთა-იაპონური ომის თავიდან აცილება იყო. განაჩენი მკაცრი იყო — სიკვდილით დასჯა. იაპონელებმა, ზორგეს დასაცინად, განაჩენის სისრულეში მოყვანა 1944 წლის 7 ნოემბერს — ოქტომბრის რევოლუციის წლისთავზე — დანიშნეს.
ფილმის „ვინ ბრძანდებით, დოქტორო ზორგე?“ აფიშა მოსკოვში
ზორგეს გადარჩენის შანსების გარშემო ბევრი მითი არსებობს. თითქოს იაპონელები მის ვინმეში გაცვლას სთავაზობდნ, მაგრამ საბჭოთა ხელმძღვანელობა ამაზე არ წავიდა. თუმცა, ეს ვერსია დადასტურებული არ არის.
— ზორგემ მსოფლიო აღიარება მოიპოვა. მასზე გადაღებულია ფილმები, დაწერილია წიგნები. შეიძლება ითქვას, რომ მან გარკვეულწილად ისტორიის მსვლელობაზე გავლენა მოახდინა?
— ეჭვგარეშეა. შეიძლება ითქვას, რომ მან გარკვეულწილად მეორე მსოფლიო ომის მსვლელობაზე მოახდინა გავლენა. რადგან მან არა უბრალოდ შეიტყო, რომ იაპონია სსრკ-ზე თავდასხმას არ აპირებდა. ზორგემ ოძაკის მეშვეობით იაპონელები ასეთ გადაწყვეტილებამდე მიიყვანა. ქვეყნის ხელისუფლება იღებდა მოხსენებებსა და ანალიტიკურ ბარათებს, რომლებიც მათ გარკვეული გადაწყვეტილებისკენ უბიძგებდა.
საბჭოთა მზვერავის, რიხარდ ზორგეს, დაჯილდოების ფურცელი
იაპონიის მმართველ წრეებში ყალიბდებოდა წარმოდგენა, რომ ომში დროულად ჩართვას შეიძლებოდა არახელსაყრელი შედეგები მოჰყოლოდა. ისინი მივიდნენ დასკვნამდე, რომ სჯობდა დალოდებოდნენ და დაჰკვირვებოდნენ, თუ როგორ წავიდოდა გერმანიის საქმეები, და თუ ვერმახტს აღმოსავლეთის ფრონტზე ყველაფერი გამოუვიდოდა, შორეულ აღმოსავლეთში ომში უკვე ყოველგვარი რისკების გარეშე ჩაერთვებოდნენ. საბოლოოდ, იაპონიის პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ გადაწყვიტა, რომ ბევრად მომგებიანი იყო შეერთებულ შტატებზე თავდასხმა, რომელთა პოზიციები წყნარ ოკეანეში უფრო მოწყვლადი ჩანდა.
7 ноября 1944 года в Японии был казнён советский разведчик Рихард Зорге. Используя связи среди высокопоставленных японских политиков и немецких дипломатов, он заранее узнал точную дату нападения Германии на Советский Союз, а также сообщил в Кремль о нежелании Японии вступать в войну с СССР в 1941 году. Благодаря этому советское командование перебросило на запад сибирские дивизии, существенно повлиявшие на исход Московской битвы. Историк разведки, писатель и заместитель главного редактора «Российской газеты» Николай Долгополов в интервью RT рассказал, как сын состоятельного немецкого инженера стал одним из самых эффективных сотрудников советских спецслужб, и раскрыл секрет успеха Зорге во время его работы в Японии.
— Рихард Зорге — сын немецкого инженера, работавшего на кавказских нефтепромыслах. Как он стал советским разведчиком?
— К моменту рождения Рихарда его отец был уже не просто инженером, а предпринимателем, совладельцем серьёзного бизнеса, женатым на молодой русской женщине. Рихарда ещё ребёнком семья увезла в Берлин. Во время Первой мировой войны он вступил в ряды немецкой армии, воевал на фронте и получил серьёзное ранение. Зорге перенёс тяжёлую операцию, после которой одна нога стала короче другой. Из-за этого он всю жизнь хромал.
Увидев воочию все ужасы войны, он проникся ненавистью к развязавшим её людям и вступил в германскую Компартию. Впоследствии, посетив Советский Союз, он решил связать с ним свою судьбу. Зорге некоторое время работал в Коминтерне, а затем его пригласили в разведку. Так что советским разведчиком он стал по сугубо идейным соображениям.
— В начале 1930-х годов Зорге работал в Китае. Почему его направили именно туда? И каких успехов он там добился?
— Советское руководство считало, что Китай играл важную роль во внешней политике. Работая в Шанхае под прикрытием журналиста и учёного, Зорге добывал для Москвы ценную информацию о стратегических планах местных властей, о ситуации в стране и, что очень важно, об отношениях Китая с Японией. Он завёл важные связи и создал широкую разведывательную сеть для нашего Разведупра, не попав в поле зрения местной контрразведки.
— Почему Зорге потом перевели в Японию и под каким прикрытием он там действовал?
— Значение Японии на мировой арене стремительно росло, и происходящие там события не могли не волновать Москву. Тем более эта страна быстро сближалась с Германией. В Японию Рихард Зорге отправился так же, как и в Китай, под видом немецкого журналиста. Он публиковался в солидных изданиях, его статьи нравились немецкой элите. Довольно быстро Зорге стал желанным гостем на мероприятиях германского посольства в Токио.
— Каковы были главные достижения Зорге в Японии?
— Агенты Зорге были в высших слоях японского общества. Его друг и агент Хоцуми Одзаки стал доверенным лицом и советником принца Фумимаро Коноэ, который возглавлял правительство Японии. Через Одзаки Рамзай, таким был оперативный псевдоним Зорге, в определённой мере даже влиял на политику японского кабинета министров.
Среди агентов Зорге был и художник Ётоку Мияги, рисовавший портреты высокопоставленных военачальников и их жён. В непринуждённых беседах он получал некую информацию о планах японской армии и передавал её Зорге. Радист Макс Клаузен и его жена Анна из группы Рамзая отправляли в Москву ценные разведданные.
Но, наверное, самым главным достижением Зорге стало установление дружеских связей с немецким военным атташе Эйгеном Оттом, который в дальнейшем стал послом Германии в Японии. Их отношения были настолько доверительными, что Отт делился с Зорге всей секретной информацией, которую получал. Так Рамзай стал, по сути, пресс-секретарём немецкого посольства.
Зорге был в курсе того, какие действия навязывает Германия японцам и как те на это реагируют. Он даже мог в некоторой степени влиять на эту ситуацию. В итоге Зорге стал одним из первых, кто узнал сначала приблизительную, а затем и точную дату нападения Германии на Советский Союз.
После начала Великой Отечественной войны Зорге получил важнейшее задание центра: требовалось срочно узнать, нападёт ли Япония на СССР.
Группа Рамзая работала днями и ночами, используя все доступные источники. И со временем Зорге получил данные о том, что Япония планирует напасть на США и не готова к ведению войны на два фронта. В итоге Советский Союз получил возможность осенью 1941 года, прямо во время Битвы за Москву, начать переброску на запад сибирских дивизий. В значительной мере это предопределило поражение немцев под Москвой. По-моему, и в этом тоже одно из главных достижений Рамзая.
— В публицистике можно найти утверждения, что выдающихся разведчиков отличает особый стиль. Был ли такой стиль у Зорге?
— Да, конечно. Зорге одновременно совмещал в себе доброжелательность и резкость. Он умел расположить к себе людей, но был совершенно чужд, скажем так, сюсюканью. Ему была присуща немецкая чёткость. Всем этим он завоёвывал доверие немецких визави. А японцы относились к нему с почтением и даже с некоторой опаской.
Отдельно следует отметить: Зорге считал, что для разведчика нет ничего невозможного. И он доказал это на практике, внедрив Одзаки в круг приближённых премьер-министра Японии.
— Как японцам удалось выйти на Зорге и арестовать его? Почему не удалось обменять его, спасти?
— Единой версии относительно того, как японские спецслужбы вышли на Рамзая, нет. Но, во-первых, ни одна разведывательная группа не может почти десятилетие действовать незамеченной в стране с таким жёстким режимом, как японский. Тем более что в неё входили и европейцы — по понятным причинам они видны как на ладони. Естественно, притягивали к себе внимание.
Во-вторых, в группу Рамзая входил художник Мияги, о котором мы уже говорили. Будучи коммунистом, он бежал от преследований из Японии в США, где наша разведка привлекла его к сотрудничеству. А потом вытащила из японской диаспоры в Америке и вернула в Японию. Это было ошибкой руководства советских спецслужб. В Японии в Мияги заподозрили коммуниста. Полиция установила за ним слежку, которая вывела на входившего в советскую резидентуру югославского журналиста Бранко Вукелича и самого Рамзая.
Японцы схватили почти всю группу. Зорге допрашивали с пристрастием. Мияги дважды пытался покончить с собой — оба раза неудачно. Японская сторона получала всё больше доказательств.
Зорге признал, что он работает на Коминтерн, и его цель — не навредить Японии, а предотвратить советско-японскую войну. Приговор был суров — смертная казнь. Японцы в издёвку над Зорге назначили приведение приговора в исполнение на 7 ноября 1944 года — годовщину Октябрьской революции.
Вокруг шансов на спасение Зорге ходит много мифов. Якобы японцы предлагали его на кого-то обменять, но советское руководство на это не пошло. Впрочем, эта версия не подтверждена.
— Зорге обрёл мировую известность. О нём сняты фильмы, написаны книги. Можно ли говорить, что он в какой-то мере оказал влияние на ход истории?
— Без сомнения. Можно сказать, что в определённой степени он повлиял на ход Второй мировой войны. Ведь он не просто узнал о том, что Япония не намерена нападать на СССР. Зорге через Одзаки подвёл японцев к такому решению. Власти страны получали доклады и аналитические записки, склонявшие их к определённому решению.
В японских властных кругах формировалось представление о том, что несвоевременное вступление в войну может привести к неблагоприятным последствиям. Они пришли к выводу, что лучше подождать и понаблюдать за тем, как пойдут дела у Германии, а если у вермахта всё получится на Восточном фронте, вступить в войну на Дальнем Востоке уже без каких-либо рисков. В конце концов политическое руководство Японии решило, что гораздо выгоднее напасть на Соединённые Штаты, позиции которых на Тихом океане виделись более уязвимыми.
