81 წლის წინ განხორციელდა ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე გამანადგურებელი ავიადარტყმა: 1942 წლის 23 აგვისტოს სტალინგრადი გერმანული ავიაციის თავდასხმის შედეგად ფაქტობრივად მიწისგან პირისა აღიგავა. ქალაქზე ათასობით ტონა ყველა ტიპის ავიაბომბი ჩამოაგდეს, მათ შორის ცეცხლგამჩენი, რომლებშიც ფოსფორი გამოიყენებოდა. ხანძრები, რომლებიც ერთ ცეცხლოვან გრიგალად გაერთიანდა, მთელ ქალაქს მოედო და ვოლგაზეც კი გადავიდა. საჰაერო თავდასხმა დაახლოებით სამ საათს გაგრძელდა და 40 000-ზე მეტი ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა. RT იხსენებს სტალინგრადის ბრძოლის ყველაზე საშინელ დღეს.
1942 წლის 23 აგვისტოს, სტალინგრადის გერმანული ავიაციით დაბომბვის შედეგად 40 000-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა. თავისი გამანადგურებელი მასშტაბებით, ქალაქზე საჰაერო თავდასხმა ბევრად აღემატება იმას, რაც დრეზდენმა გადაიტანა. 2008 წელს გერმანულმა კომისიამ, რომელიც დრეზდენზე სტრატეგიული ავიაციის თავდასხმის შედეგებს სწავლობდა, დანაკარგების მაქსიმალური რაოდენობა 25 ათასი ადამიანით შეაფასა.
„საშინელი იყო გერმანელთა პირველი იერიში“
1942 წლის აგვისტო გადამწყვეტი გახდა დიდი სამამულო ომის შედეგისთვის, თუმცა ფრონტზე ბრძოლების მონაწილეები ამას სავარაუდოდ, ვერ ხვდებოდნენ. გერმანული ჯარები სტალინგრადზე პირდაპირი დარტყმის მიმართულებაზე გავიდნენ. ქალაქის აღებას შეეძლო ომის მსვლელობის კარდინალურად შეცვლა. ვერმახტი გადაკეტავდა უმნიშვნელოვანეს სატრანსპორტო არტერიას, რომელიც კავკასიას საბჭოთა კავშირის დანარჩენ ნაწილთან აკავშირებდა, კავკასიის არმიებს მომარაგების წყაროებს მოწყვეტდა, ხოლო ყველა სხვა ფრონტს — ბაქოს ნავთობს.
სტალინგრადი ნაჩქარევად ემზადებოდა თავდაცვისთვის, მაგრამ გერმანული შეტევა მეტისმეტად სწრაფად ვითარდებოდა. ქალაქის ხელმძღვანელობა თვლიდა, რომ სიტუაციას კონტროლქვეშ შეინარჩუნებდა და ევაკუაციას არ ჩქარობდა. 23 აგვისტოს დილისთვის სტალინგრადში ასობით ათასი ადამიანი რჩებოდა.
ამ დღეს გერმანული ტანკები გარღვევაზე წავიდნენ. დღის მეორე ნახევარში მე-14 სატანკო კორპუსი ვოლგასთან გავიდა, სტალინგრადის ტრაქტორების ქარხნიდან სულ რამდენიმე კილომეტრში, სადაც საბჭოთა ტანკები იწარმოებოდა — კონვეიერიდან ისინი პირდაპირ თავდაცვით ზღუდეებზე მიდიოდნენ.
ბრძოლები უკვე ფაქტობრივად ქალაქის ფარგლებში მიმდინარეობდა. ამ პირობებში ლუფტვაფეს მეოთხე საჰაერო ფლოტის მეთაურმა, ვოლფრამ ფონ რიხტჰოფენმა, სტალინგრადზე მასირებული საჰაერო დარტყმის ბრძანება გასცა.
გაუვალი ჯოჯოხეთი
დაახლოებით ოთხ საათზე, მე-14 სატანკო კორპუსის მიერ ვოლგისკენ გარღვევასთან თითქმის ერთდროულად, ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე საშინელი ავიადარტყმა დაიწყო. საჰაერო განგაში მხოლოდ მოწინააღმდეგის თავდასხმის წინ გამოცხადდა და ხალხი ჯერ კიდევ თავშესაფრებისკენ გარბოდა, როდესაც ცაზე პირველი გერმანული თვითმფრინავები გამოჩნდა. სტალინგრადზე ავიადარტყმაში მონაწილეობდა თითქმის ყველა ტიპის ბომბდამშენი, რომელსაც გერმანია აღმოსავლეთის ფრონტზე იყენებდა.
გერმანული ავიაციის წინაშე ორი ამოცანა იდგა: გაენადგურებინათ ქალაქის სამრეწველო პოტენციალი და ინფრასტრუქტურა, და ასევე მოეხდინათ მისი დამცველების დემორალიზება. ამისთვის სტალინგრადზე ათასობით ტონა ყველა ტიპის ავიაბომბი ჩამოაგდეს, მათ შორის ცეცხლგამჩენი, რომლებშიც ფოსფორი გამოიყენებოდა. ქალაქი უკვე თავდასხმის პირველი ტალღის შემდეგ იწვოდა. ავიაიერიში დაახლოებით სამ საათს გაგრძელდა.
სტალინგრადის საქალაქო კომიტეტის თავმჯდომარე ჩუიანოვი იხსენებდა:
„იწვის სახლები, ინგრევა კულტურის სასახლეების, სკოლების, ინსტიტუტების, თეატრებისა და მრავალი დაწესებულების შენობა. ქალაქი გაუვალ ჯოჯოხეთად იქცევა. <…> მეხანძრეები და საჰაერო თავდაცვის მებრძოლები ყველაფერს აკეთებენ, რაც შესაძლებელია: აშორებენ ცეცხლმოკიდებულ სახურავებს, გამოჰყავთ ადამიანები ნანგრევებიდან. <…> კვამლისგან გაშავებული ციდან კი ბომბები კვლავ ცვივა. <…> ქალაქის ცენტრალური ნაწილი წარმოუდგენლად დიდი მასშტაბის ალშია გახვეული. ჰაერის გადახურებისა და რყევებისგან არნახული სიძლიერის ქარი ამოვარდა, ის აგრძელებს ხანძრის ცეცხლოვან ფრთებს და ახლა თითქოს ცაც და მთელი სივრცეც იწვის — ჰორიზონტიდან ჰორიზონტამდე“.
სტალინგრადს განუწყვეტელი წვიმასავით ეცემოდა ცეცხლგამჩენი ბომბები, რომლებისგანაც ასფალტიც კი იწვოდა. იწვოდა სახლები და ქარხნები, მაგრამ ყველაზე საშინელი ვოლგის ნაპირზე მდებარე ნავთობსაცავებზე დარტყმის შემდეგ დაიწყო: ტონობით ალმოდებული ნავთობი წყალში აღმოჩნდა და მისგან ხანძარი გაუჩნდა გემებს, რომლებიც დარტყმის ზონაში იმყოფებოდნენ.
ცეცხლოვანი გრიგალი
ხანძრების ჩაქრობა დარტყმის დაწყებიდან მალევე შეწყდა. ქალაქში, რომელიც მთლიანად ალში იყო გახვეული, რაიმეს ჩაქრობა შეუძლებელი გახდა.
ასე იხსენებდა ამ საზარელ სურათს სტალინგრადელი მეზენიტე ზინაიდა მატვეევა:
„ალი ზევით მიიწევს, იქ გუნდებად იხვევა, შავ კვამლს უშვებს. ალი გვერდებზე იფანტება. ალი მდინარეში ვარდება. ალი ლოკავს წყალს, ჭამს მას და ცეცხლის ფართო ლენტი ვოლგის გასწვრივ მიედინება. მე გავოგნდი — ვოლგა იწვის! ყველაფერი იწვის — მიწა, ცა, წყალი. ამ ხანძარში დაქროდნენ გოგონა-მედდები, მათ საკაცით გამოჰყავდათ დაჭრილები ბრძოლიდან გადასასვლელისკენ და თავადაც ეცემოდნენ ცეცხლის ქვეშ“.
ხანძრის კერები, რომლებსაც არავინ აქრობდა, ერთ საზარელ ცეცხლის ნაკადად გაერთიანდა. სწორედ ამ მოვლენას, რომელსაც ცეცხლოვანი გრიგალი ეწოდება, რამდენიმე წლის შემდეგ დრეზდენი და ჰიროსიმა შეეჯახებიან.
ცეცხლოვანი გრიგალები თავის თავში ჰაერის გრანდიოზულ მასებს ისრუტავენ: ხანძრის პერიფერიაზე ადამიანები გაგუდვისგან იღუპებიან, ეპიცენტრში კი მათ პირდაპირ საზარელ ცეცხლოვან მილში ითრევს. ასეთი გრიგალისგან გაქცევა შეუძლებელია, თუმცა ქალაქის მაცხოვრებლები ცდილობდნენ: თვითმხილველთა მემუარებში არის აღწერები, თუ როგორ ხტებოდნენ ადამიანები შენობების ზედა სართულებიდან, რათა ალისგან თავი დაეღწიათ.
1942 წლის 23 აგვისტოს სტალინგრადი ფაქტობრივად მიწისგან პირისა აღიგავა. ცეცხლოვანი გრიგალების ალში ქალაქში დარჩენილი მაცხოვრებლების მეათედი დაიღუპა: 40 000-ზე მეტი ადამიანი. მაგრამ ამ სასიკვდილო დაბომბვამაც კი ვერ გატეხა სტალინგრადის დამცველები.
81 лет назад был нанесён один из самых разрушительных авиаударов в истории: 23 августа 1942 года Сталинград был практически стёрт с лица земли в результате налёта немецкой авиации. На город были сброшены тысячи тонн всех типов авиабомб, включая зажигательные, в которых использовался фосфор. Пожары, слившись в огненный смерч, охватили весь город и перекинулись даже на Волгу. Атака с воздуха продолжалась около трёх часов и унесла жизни более 40 тыс. человек. RT вспоминает о самом страшном дне Сталинградской битвы.
23 августа 1942 года в результате бомбардировки Сталинграда немецкой авиацией погибли более 40 тыс. человек. По разрушительным масштабам воздушная атака города на Волге намного превосходит то, что пережил Дрезден. В 2008 году немецкая комиссия, которая изучала последствия налёта стратегической авиации на Дрезден, оценила максимальное количество потерь в 25 тыс. человек.
«Был первый натиск немцев страшен»
Август 1942 года стал решающим для исхода Великой Отечественной войны, хотя участники боёв на всех фронтах об этом вряд ли догадывались. Германские войска вышли на направление прямого удара по Сталинграду. Захват города на Волге мог кардинальным образом изменить ход войны. Вермахт перекрыл бы важнейшую транспортную артерию, которая связывала Кавказ с остальной частью Советского Союза, отрезал кавказские армии от источников снабжения, а все прочие фронты от бакинской нефти.
Сталинград спешно готовился к обороне, но немецкое наступление развивалось слишком быстро. Руководство города считало, что удержит ситуацию под контролем, и не спешило с эвакуацией. К утру 23 августа в Сталинграде оставались сотни тысяч человек.
В этот день немецкие танки пошли на прорыв. Во второй половине дня 14-й танковый корпус вышел к Волге всего в нескольких километрах к северу от Сталинградского тракторного завода, на котором производились советские танки — с конвейера они шли прямо на оборонительные рубежи.
Бои велись уже практически в городской черте. В этих условиях командующий четвёртым воздушным флотом люфтваффе Вольфрам фон Рихтгофен отдал приказ о массированном воздушном ударе по Сталинграду.
Кромешный ад
Около четырёх часов дня, практически одновременно с прорывом 14-го танкового корпуса к Волге, начался один самых страшных авиаударов в истории. Воздушную тревогу объявили только перед самой атакой противника, и люди ещё бежали к убежищам, когда в небе появились первые немецкие самолёты. В авиаударе по Сталинграду участвовали почти все типы бомбардировщиков, которые Германия использовала на Восточном фронте.
Перед немецкой авиацией стояли две задачи: уничтожить промышленный потенциал и инфраструктуру города, а также деморализовать его защитников. Для этого на Сталинград сбросили тысячи тонн всех типов авиабомб, включая зажигательные, в которых использовался фосфор. Город горел уже после первой волны атаки. Авианалёт продолжался около трёх часов.
Председатель сталинградского горкома Чуянов вспоминал:
«Горят дома, рушатся здания Дворцов культуры, школ, институтов, театров и многих учреждений. Город превращается в кромешный ад. <…> Пожарные и бойцы противовоздушной обороны делают всё возможное: растаскивают горящие крыши, извлекают людей из-под обломков. <…> А с почерневшего от дыма неба продолжают сыпаться бомбы. <…> Центральная часть города объята пламенем невероятно больших масштабов. От перегрева воздуха и сотрясений поднялся небывалой силы ветер, он удлиняет огненные крылья пожаров, и теперь кажется, воспламеняется небо и всё пространство — от горизонта до горизонта».
На Сталинград непрерывным дождём сыпались зажигалки, от которых загорался даже асфальт. Пылали дома и заводы, а самое страшное началось после удара по нефтехранилищам на берегу Волги: тонны горящей нефти оказались в воде, и от неё загорелись суда, находившиеся в зоне поражения.
Огненный смерч
Тушение пожаров захлебнулось вскоре после начала удара. В городе, который был полностью объят пламенем, тушить что-либо стало невозможно.
Так вспоминала эту жуткую картину сталинградская зенитчица Зинаида Матвеева:
«Пламя рвётся ввысь, там закручивается клубами, выпускает чёрный дым. Пламя разлетается в стороны. Пламя падает в реку. Пламя лижет воду, жрёт её, и широкая лента огня течёт по Волге. Я обомлела — горит Волга! Всё горит — земля, небо, вода. В этом пожарище сновали девочки-медсёстры, они на носилках выносили раненых из боя на переправу и сами падали под обстрелом».
Очаги пожаров, которые никто не тушил, слились в один чудовищный поток пламени. Именно с этим явлением, которое называется огненный смерч, столкнутся через несколько лет Дрезден и Хиросима.
Огненные смерчи втягивают в себя грандиозные массы воздуха: на периферии пожара люди гибнут от удушья, а в эпицентре их буквально втягивает в чудовищную огненную трубу. Убежать от такого смерча нельзя, хотя жители города пытались: в мемуарах очевидцев есть описания, как люди прыгали с верхних этажей зданий, чтобы спастись от пламени.
23 августа 1942 года Сталинград был практически стёрт с лица земли. В пламени огненных смерчей погибла десятая часть оставшихся в городе жителей: более 40 тыс. человек. Но даже эта смертоносная бомбардировка не сломила защитников Сталинграда.
