83 წლის წინ წითელი არმიის გენერალურმა შტაბმა დაამტკიცა დირექტივა საჯარიმო ქვედანაყოფებში გაგზავნილ სამხედრო მოსამსახურეთა აღრიცხვის წესის შესახებ. ეს დოკუმენტი მოჰყვა ცნობილ ბრძანება №227-ს, რომელიც შეიცავდა მოწოდებას „არც ერთი ნაბიჯი უკან“ და სხვა საკითხებთან ერთად, ითვალისწინებდა დამნაშავე ჯარისკაცებისა და ოფიცრებისგან ცალკეული ნაწილების შექმნას. დიდი სამამულო ომის დროს ასობით ასეთი ქვედანაყოფი შეიქმნა, რომლებიც ფრონტის ყველაზე საშიშ უბნებზე მოქმედებდნენ და ამიტომაც დიდი დანაკარგები ჰქონდათ. თუმცა, ისტორიკოსების თქმით, გავრცელებული მითის მიუხედავად, საჯარიმოში გაგზავნილები არ ყოფილან „საზარბაზნე ხორცი“ და ჩვეულებრივ ჯარებთან ერთად, მხარდამხარ იბრძოდნენ.
1942 წლის 28 აგვისტოს წითელი არმიის გენერალურმა შტაბმა მიიღო დირექტივა №989242 საჯარიმო ბატალიონებსა და ასეულებში გაგზავნილ სამხედრო მოსამსახურეთა აღრიცხვის წესის შესახებ. ეს იყო ერთ-ერთი დოკუმენტი, რომელიც განმარტავდა ცნობილ ბრძანება №227-ს „არც ერთი ნაბიჯი უკან“, რომელსაც 1942 წლის 28 ივლისს ხელი მოაწერა სსრკ-ს თავდაცვის სახალხო კომისარმა იოსებ სტალინმა.
დირექტივა №989242 გაეგზავნა ფრონტებისა და მე-7 ცალკეული არმიის შტაბების უფროსებს. მასში მითითებული იყო, თვეში ორჯერ ეცნობებინათ გენშტაბისთვის „საჯარიმო ბატალიონებსა და ასეულებში მყოფი ცვლადი შემადგენლობის რაოდენობის შესახებ“ და ასევე ჩამოთვლილი იყო მონაცემები, რომლებიც უნდა წარედგინათ.
სისხლით გამოსყიდვა
შეგახსენებთ, დოკუმენტში, რომელიც ცნობილი გახდა როგორც ბრძანება „არც ერთი ნაბიჯი უკან“, სტალინმა წითელი არმიის რიგებში დისციპლინის ნაკლებობაზე განაცხადა. სიტუაციის გამოსასწორებლად მან მოუწოდა, გამოეყენებინათ საჯარიმო ქვედანაყოფების შექმნის გამოცდილება, რომელიც მისი აზრით, წარმატებით გამოიყენა მოწინააღმდეგემ.
„წითელი არმიის ზეწოლის ქვეშ ზამთრის უკანდახევის შემდეგ… გერმანელებმა დისციპლინის აღსადგენად რამდენიმე მკაცრი ზომა მიიღეს, რამაც ცუდი შედეგები არ მოიტანა. მათ ჩამოაყალიბეს 100-ზე მეტი საჯარიმო ასეული იმ მებრძოლებისგან, რომლებმაც სიმხდალის ან მერყეობის გამო დისციპლინა დაარღვიეს, დააყენეს ისინი ფრონტის საშიშ უბნებზე და უბრძანეს, თავიანთი ცოდვები სისხლით გამოესყიდათ,“ — აღნიშნა საბჭოთა ლიდერმა.
მისი თქმით, ვერმახტმა ასევე ჩამოაყალიბა ათამდე საჯარიმო ბატალიონი იმ მეთაურებისგან, რომლებიც მხილებულნი იყვნენ სიმხდალეში და დისციპლინის დარღვევის გამო ჯილდოები ჩამოერთვათ, რის შემდეგაც „ისინი ფრონტის კიდევ უფრო საშიშ უბნებზე დააყენეს“.
„მათ, ბოლოს და ბოლოს, ჩამოაყალიბეს სპეციალური შემზღუდავი რაზმები, დააყენეს ისინი მერყევი დივიზიების უკან და უბრძანეს, ადგილზე დაეხვრიტათ პანიკიორები პოზიციების თვითნებურად დატოვების ან ტყვედ ჩაბარების მცდელობის შემთხვევაში,“ — განაცხადა სტალინმა.
მტრის გამოცდილების ანალიზისას, ის მივიდა დასკვნამდე, რომ გერმანელებმა შეძლეს სამხედრო დისციპლინის გაუმჯობესება, „თუმცა მათ არ აქვთ თავიანთი სამშობლოს დაცვის ამაღლებული მიზანი“.
დიდი სამამულო ომის დროინდელი სააგიტაციო პლაკატი
ამასთან დაკავშირებით, სტალინმა წითელი არმიის უმაღლესი მთავარსარდლობის სახელით აკრძალა ჯარების უკანდახევა ფრონტებისა და არმიების ხელმძღვანელობის ბრძანების გარეშე, და ასევე განკარგულება გასცა საჯარიმო და შემზღუდავი ნაწილების შექმნის შესახებ.
ბრძანება №227-ის თანახმად, ვითარების მიხედვით, თითოეული ფრონტის სარდლობას უნდა ჩამოეყალიბებინა ერთიდან სამამდე საჯარიმო ბატალიონი 800 კაციანი შემადგენლობით. ამ ნაწილებში უნდა გაეგზავნათ პოლიტმუშაკები, საშუალო და უფროსი მეთაურები, „რომლებმაც სიმხდალის ან მერყეობის გამო დისციპლინა დაარღვიეს“. საჯარიმო ბატალიონებს ევალებოდათ მოქმედება წინა ხაზის უფრო რთულ უბნებზე.
თავის მხრივ, საჯარიმო ასეულები ყალიბდებოდა არმიების ფარგლებში. სტალინის მიერ განსაზღვრული „კვოტა“ ასევე მცირე იყო — ხუთიდან ათამდე ასეული 150-200 კაციანი შემადგენლობით. მათში აგზავნიდნენ რიგით მებრძოლებსა და უმცროს მეთაურებს. როგორც საჯარიმო ბატალიონის მებრძოლებს, მათაც უნდა „გამოესყიდათ სისხლით თავიანთი დანაშაულები სამშობლოს წინაშე“ ფრონტის ყველაზე რთულ უბნებზე.
როგორც აღნიშნავს რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო ისტორიის ინსტიტუტის წამყვანი მეცნიერ-თანამშრომელი ვლადიმერ დაინესი, ბრძანება №227-ში საბჭოთა ლიდერს არ უხსენებია, რომ საჯარიმო ნაწილებს ბოლშევიკები ჯერ კიდევ სამოქალაქო ომის პერიოდში იყენებდნენ და სტალინს, რომელიც იმ პერიოდში რევოლუციური სამხედრო საბჭოს წევრი იყო, ამის შესახებ არ შეიძლებოდა არ სცოდნოდა.
აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ პირველი საჯარიმო ასეული საბჭოთა ჯარებში ბრძანება №227-ის გამოსვლამდე შეიქმნა. ის 1942 წლის 25 ივლისს ლენინგრადის ფრონტის 42-ე არმიაში გამოჩნდა.
RT-სთან საუბარში „გამარჯვების მუზეუმის“ მეცნიერ-თანამშრომელმა ანდრეი გორბუნოვმა განაცხადა, რომ საჯარიმო ნაწილების შექმნის პრაქტიკაში ახალი არაფერი იყო. მისი თქმით, მსგავსი ქვედანაყოფები სხვადასხვა ფორმით ჯერ კიდევ ანტიკური დროიდან არსებობდა.
„საჯარიმო ქვედანაყოფების შექმნის თვალსაზრისით საბჭოთა კავშირი და სტალინი არანაირი ნოვატორები არ ყოფილან. ყველა დროში იყვნენ ჯარისკაცები და ოფიცრები, რომლებიც თავს უფლებას აძლევდნენ, ემარადიოროთ, ეძალადათ, დეზერტირობა ჩაედინათ. მათ ელოდათ ან მკაცრი სასჯელი სიკვდილით დასჯამდე, ან განსაკუთრებით საშიში სამსახური დანაშაულის გამოსასყიდად,“ — განმარტა გორბუნოვმა.
ისტორიკოსმა ხაზი გაუსვა, რომ დიდი სამამულო ომის პირობებში საბჭოთა კავშირს არ შეეძლო ადამიანური რესურსების ფლანგვა. ამასთან დაკავშირებით, როგორც გორბუნოვი თვლის, სტალინმა მიიღო გონივრული გადაწყვეტილება: შეექმნა დამრტყმელი ქვედანაყოფები იმ სამხედრო მოსამსახურეებისგან, რომელთა დაპატიმრებაც სხვა ვითარებაში საჭირო იქნებოდა.
„სამშობლოს სახელით“
ბრძანება №227 დაუყოვნებლივ მიიტანეს ჯარებამდე. 1942 წლის ივლისის ბოლოსთვის წითელ არმიაში ჩამოყალიბებული იყო დაახლოებით 80 საჯარიმო ასეული და ხუთი საჯარიმო ბატალიონი.
როგორც ვლადიმირ დაინესი აღნიშნავდა, საბჭოთა ჯარისკაცებსა და ოფიცრებს ბრძანება „არც ერთი ნაბიჯი უკან“ მიმართ არაერთგვაროვანი დამოკიდებულება ჰქონდათ, რასაც მოწმობს სახელმწიფო უსაფრთხოების ორგანოებისა და პოლიტსამმართველოს მოხსენებები, რომლებიც ჯარებში განწყობებს აკვირდებოდნენ.
ასე, სტალინგრადის ფრონტის შინსახკომის განსაკუთრებული განყოფილების უფროსის, სახელმწიფო უსაფრთხოების უფროსი მაიორის ნიკოლაი სელივანოვსკის 1942 წლის 8 აგვისტოს სპეციალურ შეტყობინებაში ნათქვამი იყო, რომ წითელი არმიის მეთაურების რეაქცია წინააღმდეგობრივი იყო.
წინა ხაზზე კურსკის რაიონში, 1943 წელი
„სამეთაურო შემადგენლობაში ბრძანება სწორად იქნა გაგებული და შეფასებული. თუმცა, საერთო აღმავლობისა და ბრძანების სწორი შეფასების ფონზე, ფიქსირდება რიგი უარყოფითი, ანტისაბჭოთა, დამარცხების მოსურნე განწყობები, რომლებიც ცალკეულ მერყევ მეთაურებში ვლინდება,“ — ნათქვამი იყო დოკუმენტში.
საბჭოთა კავშირის მარშალი ალექსანდრე ვასილევსკი წიგნში „მთელი ცხოვრების საქმე“ წერდა, რომ ის თავად და ბევრი სხვა გენერალი ხედავდნენ ბრძანების შეფასებების „გარკვეულ სიმკაცრესა და კატეგორიულობას“. ამასთან, მხედართმთავრის თვალსაზრისით, მათ ამართლებდა უმძიმესი მდგომარეობა, რომელშიც არმია და ქვეყანა იმყოფებოდნენ.
„ბრძანება №227 — ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი დოკუმენტია სამამულო ომის წლებისა პატრიოტული შინაარსის სიღრმით, ემოციური დაძაბულობის ხარისხით… ბრძანებაში ჩვენ უპირველეს ყოვლისა მიგვიზიდა მისმა სოციალურმა და მორალურმა შინაარსმა. ის ყურადღებას იპყრობდა სიმართლის სიმკაცრით, სახალხო კომისრისა და უმაღლესი მთავარსარდლის ი.ვ. სტალინის მიუკერძოებელი საუბრით საბჭოთა მებრძოლებთან, დაწყებული რიგითი მებრძოლიდან და დამთავრებული არმიის სარდლით. ჩვენ ვაცნობიერებდით, რომ ბრძანების მოთხოვნების სისასტიკე და კატეგორიულობა მოდიოდა სამშობლოს, ხალხის სახელით და მნიშვნელოვანი იყო არა ის, თუ რა სასჯელის ზომები იქნებოდა შემოღებული, არამედ ის, რომ ის ზრდიდა მებრძოლებში პასუხისმგებლობის გრძნობას… ხოლო ის დისციპლინარული ზომები, რომლებიც ბრძანებით შემოიღეს, უკვე აღარ იყო აუცილებელი, დაჟინებული საჭიროება ჯერ კიდევ საბჭოთა ჯარების სტალინგრადთან კონტრშეტევაზე გადასვლამდე და გერმანულ-ფაშისტური დაჯგუფების ვოლგის ნაპირზე ალყაში მოქცევამდე,“ — იხსენებდა ვასილევსკი.
აღსანიშნავია, რომ სახელგანთქმული მხედართმთავარი იყო ერთ-ერთი ხელმომწერი იმ დირექტივისა, რომელიც ითვალისწინებდა საჯარიმო ასეულების შექმნას სატანკო ჯარებში. 9 სექტემბერს მსგავსი დოკუმენტი მიიღეს მფრინავების მიმართაც. საბრძოლო დავალების შესრულებისგან თავის ამრიდებელ პილოტებს ან საჯარიმო ესკადრილიებში, ან ქვეით ჯარში აგზავნიდნენ.
მოგვიანებით ბრძანება №227-ის მოქმედება საბჭოთა სარდლობამ გაავრცელა დამნაშავე „განსაკუთრებულებზე“ (особисты), სამხედრო მოსამსახურეებზე, რომლებიც მტერს უბრძოლველად ჩაბარდნენ, უფროსებზე, რომლებმაც ქვედანაყოფების სასურსათო მომარაგება ჩაშალეს, ასევე იმ მოქალაქეებზე, რომლებიც ოკუპანტებთან თანამშრომლობდნენ.
საერთო ჯამში არსებობდა დაახლოებით 30 კატეგორიის პირი, რომელიც შეიძლებოდა გაეგზავნათ საჯარიმო ნაწილებში. ბრძანება №227-ის მოქმედების პირველ წელს საჯარიმოში ზოგჯერ ქალებიც ხვდებოდნენ. თუმცა, 1943 წლის სექტემბერში გენშტაბმა მიიღო დირექტივა, რომელმაც შეწყვიტა ჩადენილი დანაშაულებისთვის გასამართლებული ქალი-სამხედრო მოსამსახურეების საჯარიმო ქვედანაყოფებში გაწვევა.
წითელი არმიის სანაღმმტყორცნო გათვლა
საჯარიმო ბატალიონებისა და ასეულების ფორმირება და გამოყენება ყოველთვის არ ხდებოდა იმ წესით, რომელსაც საბჭოთა სარდლობა მოითხოვდა. ასე, 1943 წლის მარტში თავდაცვის სახალხო კომისრის მოადგილემ, მარშალმა გიორგი ჟუკოვმა, ფრონტების სარდლებს გაუგზავნა დირექტივა, რომელიც მოითხოვდა საჯარიმო ნაწილების რაოდენობის შემცირებას და დამნაშავეების „ზურგში უმიზნოდ ყოფნის“ დაუშვებლობას.
მიუხედავად ამისა, როგორც ვლადიმირ დაინესი აღნიშნავდა, ფრონტელების უმრავლესობა მოწმობდა, რომ საჯარიმო ნაწილებში დისციპლინა სუფევდა კარგად ორგანიზებული პოლიტიკურ-აღმზრდელობითი მუშაობის წყალობით. გარდა ამისა, დროის არსებობის შემთხვევაში, ქვედანაყოფები ბრძოლაში გაგზავნამდე დამატებით მომზადებას გადიოდნენ, რაც მათ საშუალებას აძლევდა, შეესრულებინათ მათ წინაშე დასახული ამოცანები.
საზარბაზნე ხორცი არ ყოფილან
პროფესორი, სამხედრო მეცნიერებათა აკადემიის გენერალ-პოლკოვნიკი გრიგორი კრივოშეევი წიგნში „რუსეთი და სსრკ XX საუკუნის ომებში: შეიარაღებული ძალების დანაკარგები“ საარქივო სააღრიცხვო-სტატისტიკურ დოკუმენტებზე დაყრდნობით წერდა, რომ 1942 წლის ბოლოსთვის წითელ არმიაში საჯარიმო ქვედანაყოფების ე.წ. ცვლადი შემადგენლობის რაოდენობა 24,993 ადამიანს შეადგენდა, ხოლო 1943 წელს — 177,694-ს. შემდეგ საჯარიმოში გაგზავნილთა რიცხვი კლებას იწყებდა: 143,457 — 1944 წელს და 81,766 — 1945-ში. ამგვარად, მთელი ომის განმავლობაში საჯარიმო ბატალიონებსა და ასეულებში 427,910 ადამიანი გაიგზავნა.
საშინაო ისტორიოგრაფიაში მონაცემები საჯარიმო ქვედანაყოფების რაოდენობის შესახებ დღემდე ძლიერ განსხვავდება. №33 მსროლელ ნაწილთა და ქვედანაყოფთა ნუსხაში, რომელიც გენშტაბმა 1960-იანი წლების დასაწყისში შეადგინა, ნათქვამია, რომ დიდი სამამულო ომის მთელი პერიოდის განმავლობაში ჩამოყალიბდა 65 საჯარიმო ბატალიონი და 1028 საჯარიმო ასეული. ამასთან, იუსტიციის პოლკოვნიკი ანდრეი მოროზი აღნიშნავდა, რომ რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტროს ცენტრალურ არქივში ინახება დოკუმენტები მხოლოდ 38 საჯარიმო ბატალიონისა და 516 საჯარიმო ასეულის შესახებ.
ვლადიმირ დაინესი ხაზს უსვამდა, რომ, გავრცელებული მითის მიუხედავად, საჯარიმოში გაგზავნილები არ ყოფილან საზარბაზნე ხორცი და პრაქტიკულად იგივე ამოცანებს წყვეტდნენ, რასაც წითელი არმიის ჩვეულებრივი მსროლელი ქვედანაყოფები. ამასთან, მოქმედებდნენ რა ფრონტის ყველაზე საშიშ უბნებზე, ისინი მართლაც ძალიან დიდ დანაკარგებს განიცდიდნენ. მაგალითად, 1944 წელს, როდესაც ყველა ფრონტი შეტევით ოპერაციებს ატარებდა, საშუალო თვიური დანაკარგები ყველა საჯარიმო ნაწილში 14,191 ადამიანს შეადგენდა, ანუ მათი საშუალო თვიური რაოდენობის 52%-ს. ეს მაჩვენებელი სამიდან ექვსჯერ მეტი იყო, ვიდრე ჩვეულებრივ ჯარებში, რომლებიც იმავე ოპერაციებში მონაწილეობდნენ. ასეთი ციფრები მოჰყავს გრიგორი კრივოშეევს.
უმეტეს შემთხვევაში საჯარიმოში გაგზავნილებს ათავისუფლებდნენ იმ ვადებში, რომლებიც თავდაცვის სახალხო კომისრისა და მისი მოადგილეების ბრძანებებით იყო დადგენილი. ამასთან, ბრძოლებში გამოჩენილი სიმამაცისა და გმირობისთვის, საჯარიმო ქვედანაყოფების მებრძოლებს აჯილდოებდნენ ორდენებითა და მედლებით, ხოლო ზოგიერთი მათგანი საბჭოთა კავშირის გმირის წოდების ღირსიც გახდა.
„საჯარიმო ნაწილები ზოგადად მედგრად და მამაცურად მოქმედებდნენ თავდაცვაში. ისინი მონაწილეობდნენ წყლის ბარიერების ფორსირებაში, პლაცდარმების დაპყრობასა და შენარჩუნებაში, საბრძოლო მოქმედებებში მოწინააღმდეგის ზურგში,“ — წერდა ვლადიმირ დაინესი.
წითელარმიელების შეტევა
ანდრეი გორბუნოვის შეფასებით, საჯარიმო ქვედანაყოფები იბრძოდნენ „არც უკეთ და არც უარესად, ვიდრე სხვა ნაწილები“. თუმცა, ექსპერტის თქმით, ისინი შედარებით მცირერიცხოვანნი იყვნენ და სტრატეგიულად მნიშვნელოვან ამოცანებს არ წყვეტდნენ.
„მასობრივ კულტურაში მიღებულია საჯარიმოში გაგზავნილთა რომანტიზება. მაგრამ ასეთ სახეს ძნელია, ადეკვატური უწოდო. საჯარიმოში გაგზავნილებს სიკვდილზე არ უშვებდნენ და ისინი პრინციპში შედარებით ცოტანი იყვნენ. დიახ, ისინი ხშირად პირველები მიდიოდნენ შეტევაზე არტილერიული მომზადების შემდეგ, მაგრამ მათი წვლილი გამარჯვებაში — ეს არის წვეთი ზღვაში ჩვეულებრივი ჯარებისა და ჩვენი ხალხის ტიტანური ძალისხმევისთან,“ — შეაჯამა გორბუნოვმა.
83 лет назад Генштаб Красной армии утвердил директиву о порядке учёта военнослужащих, направленных в штрафные подразделения. Этот документ последовал за знаменитым приказом №227, в котором содержался призыв «Ни шагу назад» и среди прочего предписывалось создание отдельных частей из провинившихся солдат и офицеров. За время Великой Отечественной войны были созданы сотни таких подразделений, которые действовали на самых опасных участках фронта и потому несли большие потери. Однако, по словам историков, вопреки распространённому мифу, штрафники не были пушечным мясом и воевали плечом к плечу с обычными войсками.
28 августа 1942 года Генеральный штаб Красной армии принял директиву №989242 о порядке учёта военнослужащих, направленных в штрафные батальоны и роты. Это был один из документов, разъяснявших знаменитый приказ №227 «Ни шагу назад», который был подписан 28 июля 1942-го народным комиссаром обороны СССР Иосифом Сталиным.
Директива №989242 была направлена начальникам штабов фронтов и 7-й отдельной армии. В ней предписывалось дважды в месяц информировать Генштаб «о количестве переменного состава, находящегося в штрафных батальонах и ротах», а также перечислялись данные, которые надо было предоставлять.
Искупление кровью
Напомним, в документе, который стал известен как приказ «Ни шагу назад», Сталин заявил о недостатке дисциплины в рядах Красной армии. Для выправления ситуации он призвал обратиться к опыту создания штрафных подразделений, который, по его мнению, успешно применял противник.
«После своего зимнего отступления под напором Красной армии… немцы для восстановления дисциплины приняли некоторые суровые меры, приведшие к неплохим результатам. Они сформировали более 100 штрафных рот из бойцов, провинившихся в нарушении дисциплины по трусости или неустойчивости, поставили их на опасные участки фронта и приказали им искупить кровью свои грехи», — отметил советский лидер.
По его словам, вермахт также сформировал около десятка штрафных батальонов из командиров, уличённых в трусости и лишённых за нарушение дисциплины наград, после чего «их поставили на ещё более опасные участки фронта».
«Они сформировали, наконец, специальные отряды заграждения, поставили их позади неустойчивых дивизий и велели им расстреливать на месте паникёров в случае попытки самовольного оставления позиций и в случае попытки сдаться в плен», — заявил Сталин.
Анализируя вражеский опыт, он пришёл к выводу, что немцы смогли улучшить воинскую дисциплину, «хотя у них нет возвышенной цели защиты своей родины».
В связи с этим Сталин от лица Верховного главнокомандования Красной армией запретил отступление войск без приказа руководства фронтов и армий, а также распорядился создать штрафные и заградительные части.
Согласно приказу №227, в зависимости от обстановки командование каждого фронта должно было сформировать от одного до трёх штрафных батальонов по 800 человек. В эти части предписывалось направлять политработников, средних и старших командиров, «провинившихся в нарушении дисциплины по трусости или неустойчивости». Штрафбатам поручалось действовать на более сложных участках передовой.
В свою очередь, штрафные роты формировались в пределах армий. Обозначенная Сталиным «квота» также была небольшой — от пяти до десяти рот по 150—200 человек. В них направлялись рядовые бойцы и младшие командиры. Как и штрафбатовцы, они должны были «искупить кровью свои преступления перед Родиной» на самых трудных участках фронта.
Как отмечал ведущий научный сотрудник Института военной истории Минобороны РФ Владимир Дайнес, в приказе №227 советский лидер не упомянул, что штрафные части применялись большевиками ещё в период Гражданской войны, и Сталин, бывший в тот период членом Реввоенсовета, не мог об этом не знать.
Примечателен и тот факт, что первая штрафная рота в советских войсках была создана ещё до выхода приказа №227. Она появилась 25 июля 1942 года в 42-й армии Ленинградского фронта.
В беседе с RT научный сотрудник музея Победы Андрей Горбунов заявил, что в практике создания штрафных частей не было ничего нового. По его словам, подобные подразделения в разных ипостасях существовали ещё с античных времён.
«В плане создания штрафных подразделений Советский Союз и Сталин никакими новаторами не были. Во все времена были солдаты и офицеры, которые позволяли себе мародёрство, насилие, трусость, дезертирство. Их ожидало либо суровое наказание вплоть до смертной казни, либо особо опасная служба для искупления вины», — пояснил Горбунов.
Историк подчеркнул, что в условиях Великой Отечественной войны Советский Союз не мог разбрасываться людскими ресурсами. В связи с этим, как считает Горбунов, Сталин принял разумное решение: создать ударные подразделения из военнослужащих, которых в иных обстоятельствах следовало бы посадить в тюрьму.
«От имени Родины»
Приказ №227 был немедленно доведён до войск. К концу июля 1942 года в Красной армии было сформировано около 80 штрафных рот и пять штрафбатов.
Как отмечал Владимир Дайнес, у советских солдат и офицеров сложилось неоднозначное отношение к приказу «Ни шагу назад», о чём свидетельствуют донесения органов госбезопасности и политуправления, которые следили за настроениями в войсках.
Так, в спецсообщении начальника Особого отдела НКВД Сталинградского фронта старшего майора госбезопасности Николая Селивановского от 8 августа 1942 года говорилось, что реакция командиров РККА была противоречивой.
«Среди командного состава приказ правильно понят и оценён. Однако среди общего подъёма и правильной оценки приказа фиксируется ряд отрицательных, антисоветских пораженческих настроений, проявляющихся среди отдельных неустойчивых командиров», — говорилось в документе.
Маршал Советского Союза Александр Василевский в книге «Дело всей жизни» писал, что он сам и многие другие генералы видели «некоторую резкость и категоричность» оценок приказа. При этом, с точки зрения военачальника, их оправдывало тяжелейшее положение, в котором находились армия и страна.
«Приказ №227 — один из самых сильных документов военных лет по глубине патриотического содержания, по степени эмоциональной напряжённости… В приказе нас прежде всего привлекло его социальное и нравственное содержание. Он обращал на себя внимание суровостью правды, нелицеприятностью разговора наркома и Верховного Главнокомандующего И.В. Сталина с советскими воинами, начиная от рядового бойца и кончая командармом. Читая его, каждый из нас задумывался над тем, все ли силы мы отдаём борьбе. Мы сознавали, что жестокость и категоричность требований приказа шла от имени Родины, народа, и важно было не то, какие будут введены меры наказания, хотя и это имело значение, а то, что он повышал сознание ответственности у воинов… А те дисциплинарные меры, которые вводились приказом, уже перестали быть непременной, настоятельной необходимостью ещё до перехода советских войск в контрнаступление под Сталинградом и окружения немецко-фашистской группировки на берегу Волги», — вспоминал Василевский.
Стоит отметить, что прославленный военачальник был одним из подписантов директивы, которая предусматривала создание штрафных рот в танковых войсках. 9 сентября похожий документ был принят и в отношении лётчиков. Уклонявшихся от выполнения боевого задания пилотов направляли либо в штрафные эскадрильи, либо в пехоту.
Позднее действие приказа №227 советское командование распространило на провинившихся «особистов», военнослужащих, сдавшихся врагу без боя, начальников, сорвавших продовольственное обеспечение подразделений, а также на граждан, сотрудничавших с оккупантами.
В общей сложности существовало около 30 категорий лиц, которые могли быть направлены в штрафные части. В первый год действия приказа №227 штрафниками порой становились и женщины. Однако в сентябре 1943 года Генштаб принял директиву, которая прекратила набор в штрафные подразделения женщин-военнослужащих, осуждённых за совершённые преступления.
Формирование и применение штрафных батальонов и рот не всегда осуществлялось в порядке, которого требовало советское командование. Так, в марте 1943 года замнаркома обороны маршал Георгий Жуков направил командующим фронтами директиву, которая требовала сократить количество штрафных частей и не допускать «бесцельного нахождения в тылу» провинившихся.
Тем не менее, как отмечал Владимир Дайнес, большинство фронтовиков свидетельствовали, что в штрафных частях царила дисциплина благодаря хорошо организованной политико-воспитательной работе. Кроме того, при наличии времени подразделения перед отправкой в бой проходили дополнительную подготовку, позволявшую выполнять поставленные перед ними задачи.
Не были пушечным мясом
Профессор Академии военных наук генерал-полковник Григорий Кривошеев в книге «Россия и СССР в войнах XX века: Потери вооружённых сил» со ссылкой на архивные отчётно-статистические документы писал, что к концу 1942 года численность так называемого переменного состава штрафных подразделений в Красной армии составляла 24 993 человека, а в 1943 году — 177 694. Затем число прибывающих штрафников стало снижаться: 143 457 — в 1944 году и 81 766 — в 1945-м. Таким образом, за всю войну в штрафные батальоны и роты были направлены 427 910 человек.
В отечественной историографии данные о количестве штрафных подразделений по-прежнему сильно разнятся. В перечне №33 стрелковых частей и подразделений, составленном Генштабом в начале 1960-х годов, сообщается, что за весь период Великой Отечественной войны было сформировано 65 штрафных батальонов и 1028 штрафных рот. При этом полковник юстиции Андрей Мороз отмечал, что в Центральном архиве Минобороны РФ хранятся документы только о 38 штрафных батальонах и 516 штрафных ротах.
Владимир Дайнес подчёркивал, что, вопреки распространённому мифу, штрафники не были пушечным мясом и решали практически те же задачи, что и обычные стрелковые подразделения Красной армии. При этом, действуя на наиболее опасных участках фронта, они действительно несли очень большие потери. Например, в 1944 году, когда все фронты вели наступательные операции, среднемесячные потери во всех штрафных частях составляли 14 191 человека, или 52% от их среднемесячной численности. Этот показатель был в три — шесть раз больше, чем в обычных войсках, участвовавших в тех же операциях. Такие цифры приводит Григорий Кривошеев.
В большинстве случаев штрафников освобождали в сроки, установленные приказами наркома обороны и его заместителей. Вместе с тем за мужество и героизм, проявленные в боях, бойцов штрафных подразделений награждали орденами и медалями, а некоторые из них были удостоены звания Героя Советского Союза.
«Штрафные части в целом стойко и отважно действовали в обороне. Они участвовали в форсировании водных преград, захвате и удержании плацдармов, в боевых действиях в тылу противника», — писал Владимир Дайнес.
По оценке Андрея Горбунова, штрафные подразделения воевали «не лучше и не хуже других частей». Однако, по словам эксперта, они были сравнительно малочисленны и не решали стратегически важных задач.
«В массовой культуре принято романтизировать штрафников. Но такой образ трудно назвать адекватным. Штрафников на смерть не отправляли, и их в принципе было относительно немного. Да, они нередко первыми шли в атаку после артподготовки, но их вклад в Победу — это капля в море титанических усилий обычных войск и нашего народа», — подытожил Горбунов.
