92 წლის წინ გერმანიაში შეიქმნა სტრუქტურა, რომლის სახელიც არაადამიანური სისასტიკისა და წამების აღწერისას საზოგადო სახელი გახდა — გესტაპო. მესამე რაიხის საიდუმლო სახელმწიფო პოლიციამ ტოტალური კონტროლი დაამყარა გერმანიისა და ოკუპირებული ტერიტორიების მცხოვრებლებზე. ის საკმაოდ მცირერიცხოვანი იყო და მისი საქმიანობა ვერასდროს მიაღწევდა ასეთ შემზარავ მასშტაბებს, რომ არა დასმენებისა და კოლაბორაციონისტების მრავალათასიანი არმია. გესტაპოელებისა და მათი თანამზრახველების დანაშაულების შესახებ — RT-ს მასალაში.
მხეცის დაბადება
საიდუმლო სახელმწიფო პოლიცია (Geheime Staatspolizei) პრუსიის შინაგან საქმეთა მინისტრმა ჰერმან გერინგმა 1933 წლის 26 აპრილს შექმნა. თავდაპირველად ეს იყო პრუსიის პოლიციის მცირე განყოფილება, რომელსაც პოლიტიკურად არასანდო მოქალაქეებისთვის თვალთვალი ევალებოდა. ამ განყოფილების სათავეში გერინგმა თავისი ნათესავი, რუდოლფ დილსი დანიშნა. თუმცა, ახალ ორგანოს მალევე მიაქცია ყურადღება ჰაინრიხ ჰიმლერმა.
1934 წლისთვის ანალოგიური ქვედანაყოფები უკვე მთელი გერმანიის ტერიტორიაზე შეიქმნა, ნაწილობრივ გაერთიანდა სს-თან და დე-ფაქტო გადავიდა სდ-ს შეფის, რაინჰარდ ჰაიდრიხის დაქვემდებარებაში. დილსმა პოლიციის ახალ ხელმძღვანელობასთან საერთო ენა ვერ გამონახა. 1934 წლის აპრილში ის გესტაპოდან წავიდა, სხვადასხვა ადმინისტრაციულ თანამდებობაზე მსახურობდა და ნიურნბერგის პროცესში მონაწილეობდა არა როგორც ბრალდებული, არამედ როგორც მოწმე, რომელიც თავის დამნაშავე მფარველს, გერინგს იცავდა. 1957 წელს საიდუმლო პოლიციის პირველი შეფი ნადირობისას უბედური შემთხვევის შედეგად დაიღუპა.
თავად სახელწოდება „გესტაპო“ ჯერ კიდევ დილსის დროს გაჩნდა. მისი თქმით, ასე ამოკლებდნენ ფოსტაში პოლიციის სამსახურის გრძელ სახელწოდებას.
1936 წელს ჰიმლერმა ოფიციალურად ჩაიბარა მესამე რაიხის მთელი სამართალდამცავი სისტემა და შექმნა ერთიანი „უსაფრთხოების პოლიცია“, რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდა გესტაპო და კრიმინალური პოლიცია, რომლებსაც ჰაიდრიხი სდ-სთან ერთად ხელმძღვანელობდა. პოლიტიკურ განყოფილებას (საკუთრივ გესტაპოს) ახალ სტრუქტურაში ხელმძღვანელობდა ყველა რუსისთვის ცნობილი ჰაინრიხ მიულერი ფილმიდან „გაზაფხულის ჩვიდმეტი გაელვება“. ამ დროს იქცა გესტაპო ოპოზიციონერებისა და ებრაელების მიმართ ტერორის ინსტრუმენტად.
გესტაპოელები არეგისტრირებენ ახლად მიყვანილ პატიმრებს
1939 წელს გესტაპო შევიდა იმპერიის უსაფრთხოების მთავარი სამმართველოს (RSHA) შემადგენლობაში და მიიღო RSHA-ს IV სამმართველოს სტატუსი.
განსაკუთრებული უფლებამოსილებები
„გესტაპომ მიიღო საზოგადოებაზე ზეწოლის ინსტრუმენტების ფართო სპექტრი,“ — აღნიშნა RT-სთან საუბარში ისტორიკოსმა და მწერალმა კონსტანტინ ზალესკიმ.
ექსპერტის თქმით, საიდუმლო სახელმწიფო პოლიციას არ ჰქონდა უფლება, ჩარეულიყო მხოლოდ პარტიისა და გარკვეულ მომენტამდე, არმიის საქმეებში. თუმცა, ადოლფ ჰიტლერის წინააღმდეგ შეთქმულების გამოვლენის შემდეგ, ხელშეუხებლობა ვერმახტსაც მოეხსნა.
გესტაპო საკმაოდ მცირერიცხოვანი ორგანო იყო. 1937 წელს მის ცენტრალურ აპარატსა და 54 რეგიონულ განყოფილებაში სულ 6,5 ათასი თანამშრომელი მსახურობდა, ხოლო გესტაპოელთა რაოდენობა საიდუმლო სახელმწიფო პოლიციის ძლიერების პიკზე, 1944 წელს 20-30 ათას შტატიან ერთეულად ფასდება.
„გესტაპოს მუშაობის ფორმები და მეთოდები უკანონო იყო ცივილიზებული საზოგადოების თვალსაზრისით. საუბარია პრევენციულ დაპატიმრებებსა და იმ ადამიანების საკონცენტრაციო ბანაკებში მოთავსებაზე, რომლებსაც არანაირი დანაშაული არ ჩაუდენიათ, ასევე ფიზიკურ ზემოქმედებასა და წამებაზე,“ — განაცხადა ზალესკიმ.
თუმცა, ისტორიკოსის თქმით, მსგავს მეთოდებს სხვა ტოტალიტარული სახელმწიფოების სპეცსამსახურებიც მიმართავდნენ. მაგრამ გესტაპომ თავის მუშაობაში რეჟიმის ინტერესების დაცვის უმაღლეს დონეს მიაღწია, ფაქტობრივად არ დაუშვა არცერთი სამოქალაქო შეთქმულების წარმოქმნა ჰიტლერის წინააღმდეგ და სრულად გაანადგურა ოპოზიცია. ფიურერის დამხობის ან მკვლელობის იდეები დროდადრო მხოლოდ სამხედროებს შორის ჩნდებოდა — ისიც მხოლოდ იმ მომენტამდე, სანამ გესტაპოელებმა ვერმახტის თანამშრომლების თვალთვალის ნებართვა არ მიიღეს.
„გესტაპოს ასეთი ეფექტის მიღწევის საშუალება მისცა გერმანიაში დასმენის ინსტიტუტის მასშტაბურმა განვითარებამ. ამასთან, დამსმენები მუშაობდნენ არა ფულისთვის, არამედ ნებაყოფლობით, უსასყიდლო საფუძველზე. გესტაპო ყურადღებით სწავლობდა პოლიციაში შესულ ყველა სიგნალს, მათ შორის ანონიმურს, რაც სრულიად არატიპურია სპეცსამსახურებისთვის,“ — ხაზი გაუსვა ზალესკიმ.
როდესაც გერმანიის ან რაიხის მიერ ოკუპირებული რომელიმე ქვეყნის მცხოვრები გესტაპოს დამსმენის მსხვერპლი ხდებოდა, მისი მომავალი ბედი საშინელი იყო.
გესტაპოს ინფორმატორი, დესაუ, გერმანია, 1945 წელი
ფრანგი ისტორიკოსისა და წინააღმდეგობის მოძრაობის მონაწილის, ჟაკ დელარუს კვლევების მასალების თანახმად, დაკავებულებს ზურგს უკან შეკრულ ხელებზე კიდებდნენ, ურტყამდნენ მუშტებს, ჯოხებსა და მათრახებს, აძრობდნენ ფრჩხილებს, უქლიბავდნენ კბილებს, დენით აწამებდნენ, უჭრიდნენ კანს ფეხისგულებზე და აიძულებდნენ, მარილზე ევლოთ. საჭირო ინფორმაციის სწრაფად მისაღებად დაკავებულთა თავებს ცივ წყალში ყოფდნენ, სანამ ისინი სულის ხუთვას არ დაიწყებდნენ. ამ წამების რამდენჯერმე გამეორების შემდეგ, გესტაპოელებს ადამიანები გონზე მოჰყავდათ ცხელი ყავით ან კონიაკით და თანამშრომლობისკენ უბიძგებდნენ.
1941 წლის მდგომარეობით, გესტაპოს შემადგენლობაში შედიოდა ქვედანაყოფები, რომლებიც დაკავებული იყვნენ ოპოზიციის (როგორც მემარცხენე, ისე მემარჯვენე) ჩახშობით, კონტრდაზვერვით, რაიხის რელიგიური ცხოვრებისა და მასმედიის კონტროლით, ებრაელების გადასახლებითა და განადგურებით, უცხოურ პოლიტიკურ დაზვერვასთან ურთიერთქმედებით. ომის მსვლელობისას გესტაპოს შემადგენლობაში შეიქმნა სასაზღვრო დაცვისა და საბაჟო კონტროლის განყოფილებები.
აღმოსავლეთის ფრონტი
„გესტაპო აქტიურად მონაწილეობდა ებრაელების მასობრივ მკვლელობებსა და გენერალური გეგმა „ოსტის“ რეალიზაციაში, რომელიც ითვალისწინებდა აღმოსავლეთ ევროპიდან სლავური მოსახლეობის უმეტესი ნაწილის განადგურებასა და გადასახლებას,“ — განუცხადა RT-ს სამხედრო ისტორიკოსმა იური კნუტოვმა.
ჩვეულებრივი გესტაპოს სტრუქტურა, როგორიც რაიხში არსებობდა, ნაცისტებს სსრკ-ს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არ შეუქმნიათ. ამის ნაცვლად, ვერმახტის ზურგში მოქმედებდა სპეციალური რაზმები — აინზაცჯგუფები, რომელთა პირადი შემადგენლობის დაახლოებით 10% (ძირითადად ხელმძღვანელი) გესტაპოს თანამშრომლები იყვნენ, ხოლო დანარჩენი 90% — კოლაბორაციონისტები შუცმანშაფტიდან (დამხმარე დაცვის პოლიციის ბატალიონები), უსაფრთხოების სამსახურის (სდ), ვაფენ-სს-ისა და კრიმინალური პოლიციის წარმომადგენლები.
აინზაცჯგუფები, აბვერთან (გერმანული სამხედრო დაზვერვა) და არმიის ნაწილებთან ურთიერთქმედებით, დაკავებული იყვნენ ებრაელების, კომუნისტების, ოკუპაციით უკმაყოფილო ადამიანებისა და უბრალოდ იმ პირების მასობრივი განადგურებით, რომლებსაც ნაცისტები მოსახლეობის დაშინების მიზნით საჭიროდ თვლიდნენ, რომ მოეკლათ.
მხოლოდ ქალაქ რივნეში 1942 წლის 12-დან 13 ივლისის ღამეს უკრაინელმა ნაციონალისტებმა სს-ისა და გესტაპოს თანამშრომლების ხელმძღვანელობით 5 ათასი ებრაელი გაანადგურეს. საერთო ჯამში კი აინზაცჯგუფებმა პირადად და მათდამი დაქვემდებარებული დამხმარე პოლიციის კოლაბორაციონისტების ხელით სადამსჯელო ოპერაციებისა და ებრაული გეტოების ლიკვიდაციის ღონისძიებების დროს აღმოსავლეთ ევროპაში რამდენიმე მილიონი ადამიანი მოკლეს.
აინზაცჯგუფის წევრები ხვრეტენ ებრაელებს ივანგოროდის (უკრაინის სსრ) მახლობლად, 1942 წელი
გარდა ამისა, არაადამიანურ სისასტიკეს საბჭოთა მშვიდობიანი მოსახლეობის მიმართ იჩენდა საიდუმლო საველე პოლიცია (Geheime Feldpolizei), რომელიც თავდაპირველად სამხედრო დაზვერვასა და კონტრდაზვერვას ექვემდებარებოდა, მაგრამ 1942 წლის იანვარში გესტაპოს გადაექვემდებარა. წითელი არმიის ჯარისკაცები მისი თანამშრომლების ტყვედ აყვანასაც კი ერიდებოდნენ.
ჯალათების ბედი
ნიურნბერგის ტრიბუნალის ვერდიქტის თანახმად, გესტაპო, სდ და სს დანაშაულებრივი მიზნებისთვის გამოყენებულ ორგანიზაციებად იქნა აღიარებული. თუმცა, ყველა გესტაპოელმა ჯალათმა დამსახურებული სასჯელი როდი მიიღო.
„ბევრმა დამნაშავემ შეძლო სასჯელისთვის თავის არიდება. ყველაზე ხშირად ისინი სიკვდილის იმიტაციას ახდენდნენ, დაკრძალვის იმიტაციას. მიღებული იყო გადაწყვეტილება მოკავშირეების — ინგლისის, საფრანგეთისა და აშშ-ის — ინიციატივით, რომ თუ პირი დაღუპულად ითვლებოდა, მას სისხლის სამართლის პასუხისგებაში არ აძლევდნენ და არ ასამართლებდნენ. ამიტომ ასეთი ადამიანები დაუსჯელები დარჩნენ,“ — განაცხადა იური კნუტოვმა.
2014 წელს გაზეთმა The New York Times-მა განაცხადა, რომ ცივი ომის წლებში მინიმუმ ათასი ყოფილი თანამშრომელი ჰიტლერული სპეცსამსახურებისა (მათ შორის გესტაპოს) მუშაობდა აშშ-ის ცენტრალურ სადაზვერვო სააგენტოზე (CIA) და არ მიუციათ პასუხისგებაში თავიანთი დანაშაულებისთვის.
1960 წლამდე ლათინურ ამერიკაში წარმატებით იმალებოდა გესტაპოს IV B 4 განყოფილების უფროსი ადოლფ აიხმანი, რომელიც მესამე რაიხში ებრაელების მასობრივ მკვლელობებზე — ე.წ. ებრაული საკითხის საბოლოო გადაწყვეტაზე — იყო პასუხისმგებელი. მხოლოდ მეორე მსოფლიო ომის დასრულებიდან 15 წლის შემდეგ აიხმანი ისრაელის დაზვერვის აგენტების ჯგუფმა არგენტინაში შეიპყრო, იერუსალიმში ჩაიყვანა და 1962 წელს სასამართლოს გადაწყვეტილებით სიკვდილით დასაჯა.
გესტაპოს IV B 4 განყოფილების უფროსი, ადოლფ აიხმანი
დღემდე ბოლომდე არ არის ნათელი, რა ბედი ეწია გესტაპოს შეფს, ჰაინრიხ მიულერს. ის ბერლინში 1945 წლის 1 მაისს გაუჩინარდა. არაპირდაპირი მონაცემებით, მიულერმა თავი მოიკლა. მისი მსგავსი ადამიანის ცხედარი გენერლის მუნდირში, თითქოსდა, 1945 წლის აგვისტოში აღმოაჩინეს.
ნეშტი, რომელიც შესაძლოა გესტაპოს შეფს ეკუთვნოდა, რატომღაც არაერთხელ გადაასვენეს და ახლა იმის თქმა, იყო ეს ნამდვილად მიულერი თუ უბრალოდ მისი მსგავსი ადამიანი, შეუძლებელია.
მედიაში არაერთხელ გავრცელდა ხმები RSHA-ს IV სამმართველოს უფროსის აღმოჩენის შესახებ ხან აშშ-ში, ხან სსრკ-ში, მაგრამ ყველა მათგანი უარყოფილი იქნა.
„თავისთავად გესტაპოს სტრუქტურა ეფექტურად ასრულებდა იმ ამოცანებს, რომლებსაც მის წინაშე მესამე რაიხის პოლიტიკური ხელმძღვანელობა აყენებდა. ეს იყო სპეცსამსახური, რომელიც მიმართული იყო არა კანონისა და წესრიგის დაცვაზე, არამედ სადამსჯელო ფუნქციების შესრულებაზე, ნებისმიერი ოპოზიციური საქმიანობის ჩახშობაზე. დანაშაულებრივი რეჟიმის დანაშაულებრივი საიდუმლო პოლიცია,“ — შეაჯამა კონსტანტინ ზალესკიმ.
85 лет назад в Германии была создана структура, название которой стало нарицательным при описании нечеловеческой жестокости и пыток, — гестапо. Тайная государственная полиция Третьего рейха установила тотальный контроль над жителями Германии и оккупированных территорий. Она была довольно немногочисленной, и её деятельность никогда бы не достигла таких ужасающих масштабов, если бы не многотысячная армия доносчиков и коллаборационистов. О преступлениях гестаповцев и их сообщников — в материале RT.
Рождение зверя
Тайная государственная полиция (Geheime Staatspolizei) была создана министром внутренних дел Пруссии Германом Герингом 26 апреля 1933 года. Изначально это был небольшой отдел прусской полиции, призванный следить за политически неблагонадёжными гражданами. Во главу данного отдела Геринг поставил своего родственника Рудольфа Дильса. Однако на новый орган вскоре обратил внимание Генрих Гиммлер.
К 1934 году аналогичные подразделения были созданы уже по всей территории Германии, частично объединены с СС и де-факто переведены в подчинение шефу СД Рейнхарду Гейдриху. Дильс с новым руководством полиции общего языка не нашёл. В апреле 1934 года он уволился из гестапо, служил на различных административных должностях и в Нюрнбергском процессе участвовал в качестве не обвиняемого, а свидетеля, защищая своего преступного покровителя Геринга. В 1957 году первый шеф тайной полиции погиб в результате несчастного случая на охоте.
Само название «гестапо» возникло ещё при Дильсе. По его словам, таким образом длинное наименование полицейской службы сокращали на почте.
В 1936 году Гиммлер официально возглавил всю правоохранительную систему Третьего рейха, создав единую «полицию безопасности», в состав которой входили гестапо и криминальная полиция, возглавляемые Гейдрихом одновременно с СД. Политическим отделением (собственно гестапо) в новой структуре руководил известный каждому россиянину по фильму «Семнадцать мгновений весны» Генрих Мюллер. В это время гестапо и стало инструментом террора в отношении оппозиционеров и евреев.
В 1939 году гестапо вошло в состав Главного управления имперской безопасности, получив статус IV управления РСХА.
Чрезвычайные полномочия
«Гестапо получило широкий спектр инструментов давления на общество», — отметил в беседе с RT историк и писатель Константин Залесский.
По словам эксперта, тайная государственная полиция не имела права вмешиваться только в дела партии и, до определённого момента, армии. Однако после раскрытия заговора против Адольфа Гитлера неприкосновенность с вермахта была снята.
Гестапо было довольно немногочисленным органом. В 1937 году в его центральном аппарате и 54 региональных отделениях служили всего 6,5 тыс. сотрудников, количество же гестаповцев на пике могущества тайной государственной полиции в 1944 году оценивается в 20—30 тыс. штатных единиц.
«Формы и методы работы гестапо были незаконны с точки зрения цивилизованного общества. Речь идёт о превентивных арестах и заключении людей, не совершивших никакого преступления, в концлагеря, а также о физическом воздействии, о пытках», — рассказал Залесский.
Впрочем, к подобным мерам, по словам историка, прибегали спецслужбы и в других тоталитарных государствах. Однако гестапо достигло в своей работе высочайшего уровня эффективности по защите интересов режима, фактически не допустив возникновения ни одного гражданского заговора против Гитлера и полностью уничтожив оппозицию. Идеи свержения или убийства фюрера возникали время от времени только среди военных — и то лишь до момента, пока гестаповцы не получили разрешения вести слежку за сотрудниками вермахта.
«Достичь гестапо такого эффекта позволило масштабное развитие в Германии института доносительства. Причём доносчики работали даже не за деньги, а на добровольной, безвозмездной основе. Гестапо внимательно изучало все поступающие в полицию сигналы, в том числе анонимные, что совсем нетипично для спецслужб», — подчеркнул Залесский.
Когда житель Германии или какой-либо из оккупированных рейхом стран становился жертвой гестаповского доносчика, его дальнейшая судьба была ужасна.
Согласно материалам исследований французского историка и участника Сопротивления Жака Деларю, задержанных подвешивали за отведённые назад руки, избивали кулаками, палками и плётками, выдёргивали им ногти, пилили зубы, били электрическим током, разрезали кожу на подошвах и заставляли ходить по соли. Для быстрого получения нужной информации головы задержанных погружали в холодную воду до тех пор, пока они не начинали захлёбываться. Повторив эту пытку несколько раз, гестаповцы приводили людей в чувство горячим кофе или коньяком и склоняли их к сотрудничеству.
По состоянию на 1941 год в состав гестапо входили подразделения, занимавшиеся подавлением оппозиции (как левой, так и правой), контрразведкой, контролем над религиозной жизнью рейха и средствами массовой информации, переселением и уничтожением евреев, взаимодействием с иностранным политическим сыском. В ходе войны в составе гестапо были созданы отделы пограничной стражи и таможенного контроля.
Восточный фронт
«Гестапо принимало активное участие в массовых убийствах евреев и в реализации генерального плана «Ост», предусматривавшего уничтожение и переселение из Восточной Европы большей части славянского населения», — рассказал RT военный историк Юрий Кнутов.
Обычную структуру гестапо, подобную той, которая существовала в рейхе, нацисты на оккупированных территориях СССР не создавали. Вместо этого в тылу у вермахта действовали cпециальные отряды — айнзатцгруппы, около 10% личного состава (преимущественно руководящего) которых составляли сотрудники гестапо, а остальные 90% — коллаборационисты из шуцманшафта (батальонов вспомогательной охранной полиции), представители службы безопасности (СД), ваффен СС и криминальной полиции.
Айнзатцгруппы, взаимодействуя с абвером (немецкой военной разведкой) и армейскими частями, занимались массовым уничтожением евреев, коммунистов, недовольных оккупацией людей и просто тех, кого нацисты считали нужным убить с целью запугивания населения.
В одном лишь Ровно за ночь с 12 на 13 июля 1942 года украинские националисты под руководством сотрудников СС и гестапо уничтожили 5 тыс. евреев. Всего же айнзатцгруппы лично и руками подчинённых им коллаборационистов из вспомогательной полиции в ходе карательных операций и мероприятий по ликвидации еврейских гетто убили в Восточной Европе несколько миллионов человек.
Кроме того, нечеловеческую жестокость по отношению к советскому мирному населению проявляла тайная полевая полиция (Geheime Feldpolizei), замыкавшаяся изначально на военную разведку и контрразведку, но в январе 1942 года переподчинённая гестапо. Её сотрудников солдаты Красной армии старались даже не брать в плен.
Судьба палачей
Согласно вердикту Нюрнбергского трибунала гестапо, СД и СС были признаны организациями, использовавшимися в преступных целях. Однако далеко не все гестаповские палачи понесли заслуженную кару.
«Многим преступникам удалось уйти от наказания. Чаще всего они имитировали смерть, имитировали похороны. Было принято решение по инициативе союзников в лице Англии, Франции и США, что если лицо считалось погибшим, то его не привлекали к уголовной ответственности и не судили. Поэтому такие люди остались безнаказанными», — рассказал Юрий Кнутов.
В 2014 году газета The New York Times сообщила, что в годы холодной войны как минимум тысяча бывших сотрудников гитлеровских спецслужб (в том числе гестапо) работали на Центральное разведывательное управление США и не были привлечены к ответственности за свои преступления.
До 1960 года благополучно скрывался в Латинской Америке начальник отдела гестапо IV B 4 Адольф Эйхман, отвечавший в Третьем рейхе за массовые убийства евреев — так называемое окончательное решение еврейского вопроса. Только через 15 лет после завершения Второй мировой войны Эйхман был захвачен в Аргентине группой агентов израильской разведки, доставлен в Иерусалим и в 1962 году казнён по решению суда.
По сей день до конца не ясно, что случилось с шефом гестапо Генрихом Мюллером. Он исчез в Берлине 1 мая 1945 года. По косвенным данным, Мюллер покончил с собой. Тело похожего на него человека в генеральском мундире якобы было обнаружено в августе 1945 года.
Останки, которые могли принадлежать шефу гестапо, почему-то неоднократно перезахоранивались, и теперь сказать наверняка, был это именно Мюллер или просто похожий на него человек, нельзя.
В СМИ неоднократно всплывали слухи об обнаружении начальника IV управления РСХА то в США, то в СССР, но все они были опровергнуты.
«Сама по себе структура гестапо эффективно выполняла те задачи, которые ставило перед ней политическое руководство Третьего рейха. Это была спецслужба, направленная не на защиту закона и порядка, а на исполнение карательных функций, на подавление любой оппозиционной деятельности. Преступная тайная полиция преступного режима», — резюмировал Константин Залесский.
