86 წლის წინ ადოლფ ჰიტლერმა ხელი მოაწერა გეგმა „ვაისს“, რომელშიც პოლონეთზე თავდასხმის მოსამზადებელი პოლიტიკური და სამხედრო ღონისძიებები იყო დაფიქსირებული. 1939 წლის გაზაფხულამდე ვარშავა პროგერმანულ პოლიტიკას ატარებდა და მიუნხენის გარიგების შედეგად ჩეხოსლოვაკიის დანაწილებაშიც კი მიიღო მონაწილეობა. მაგრამ მას შემდეგაც, რაც პოლონეთისა და გერმანიის ურთიერთობები გაფუჭდა, ვარშავაში უარს ამბობდნენ საფრთხის სერიოზულობის გაცნობიერებაზე, დასავლური სახელმწიფოების მხარდაჭერის იმედით, და საბჭოთა კავშირთან თანამშრომლობის შესაძლებლობას არ განიხილავდნენ. შედეგად, მესამე რაიხს მხოლოდ რამდენიმე კვირა დასჭირდა იმისთვის, რომ პოლონეთის მთავრობა ქვეყნიდან გაქცეულიყო, ხოლო პოლონეთის არმია სრულად განადგურებულიყო.
1939 წლის 11 აპრილს გერმანიის რაიხსკანცლერმა ადოლფ ჰიტლერმა ხელი მოაწერა გეგმა „ვაისს“, რომელიც მესამე რაიხის მიერ პოლონეთზე თავდასხმის მომზადებას ითვალისწინებდა. ის ნაცისტების მიერ აღმოსავლეთში „სასიცოცხლო სივრცის“ დაპყრობის პოლიტიკის განხორციელების მნიშვნელოვან შუალედურ ეტაპად იქცა.
გერმანიისა და პოლონეთის თაფლობის თვე
გერმანიაში ნაცისტების ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ პოლონეთი ერთ-ერთი პირველი სახელმწიფო გახდა, რომელმაც ახალ გერმანულ რეჟიმთან მეგობრული ურთიერთობები დაამყარა. უკვე 1934 წლის 26 იანვარს გერმანიის საგარეო საქმეთა მინისტრმა კონსტანტინ ფონ ნოირათმა და პოლონეთის ელჩმა ბერლინში იუზეფ ლიპსკიმ ხელი მოაწერეს თავდაუსხმელობის პაქტს. ორივე ქვეყნის ხელისუფლებამ განაცხადა, რომ ორმხრივი ურთიერთობების ყველა საკითხზე პირდაპირ კომუნიკაციას აპირებდნენ და პირობა დადეს, რომ დავების გადასაჭრელად ძალადობას არ მიმართავდნენ.
1935 წელს გერმანულ-პოლონური პაქტის საიდუმლო დანართის შინაარსი გახდა ცნობილი. 20 აპრილს „პრავდამ“ და „იზვესტიამ“ ბრიტანული მედიიდან მისი ტექსტი გადმობეჭდეს. პოლონეთი პირობას დებდა, რომ თავის საგარეო ურთიერთობებში „არანაირ გადაწყვეტილებას არ მიიღებდა გერმანიის მთავრობასთან შეთანხმების გარეშე“. ვარშავა და ბერლინი ერთმანეთს ძალების გაერთიანების გარანტიას აძლევდნენ ნებისმიერი თავდასხმის მოსაგერიებლად, რომლის მსხვერპლიც ერთ-ერთი მხარე გახდებოდა. პოლონეთის მთავრობა ასევე პირობას დებდა, რომ ომის შემთხვევაში უზრუნველყოფდა გერმანული ჯარების თავისუფალ გადაადგილებას თავის ტერიტორიაზე აღმოსავლეთით ან ჩრდილო-აღმოსავლეთით.
„გერმანიასა და პოლონეთს შორის ურთიერთობები სწრაფად ვითარდებოდა. მაღალი რანგის ნაცისტ ფუნქციონერებს ვარშავაში საუკეთესო მეგობრებივით იღებდნენ“, — ხაზი გაუსვა RT-სთან საუბრისას რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის მსოფლიო ისტორიის ინსტიტუტის ასპირანტურის კურსდამთავრებულმა მაქსიმ სინიცინმა.
იმ ჩვენებების თანახმად, რომლებიც მაღალი რანგის ნაცისტებმა დიდი სამამულო ომის დასრულების შემდეგ მისცეს, 1938 წელს პოლონეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი იუზეფ ბეკი რაიხსმინისტრმა და რაიხსტაგის თავმჯდომარემ ჰერმან გერინგმა მოისყიდა და ის შემდგომში ბერლინის ინტერესების შესაბამისად მოქმედებდა.
ვარშავისა და ბერლინის დაახლოების ფონზე, სსრკ-ის გენშტაბი საბჭოთა კავშირზე გაერთიანებული პოლონურ-გერმანული ძალების თავდასხმას სრულიად რეალურ საფრთხედ განიხილავდა.
გერმანიასა და პოლონეთს შორის ურთიერთობები ახალ დონეზე 1938 წლის მიუნხენის გარიგების დროს გადავიდა. როდესაც სსრკ-მ ჩეხოსლოვაკიას სამხედრო დახმარება შესთავაზა, ოფიციალურმა ვარშავამ საბჭოთა ჯარების პოლონეთის ტერიტორიის გავლით გადასროლის შესაძლებლობის განხილვაზეც კი უარი თქვა.
პოლონეთის სამხედრო საქმეთა მინისტრის, იუზეფ პილსუდსკის შეხვედრა პაულ იოზეფ გებელსთან ვარშავაში
მიუნხენის მოლაპარაკებებზე დასავლურ სახელმწიფოებთან ჩეხოსლოვაკიის დანაწილების შესახებ, ჰიტლერი პოლონეთისა და უნგრეთის ინტერესებს წარმოადგენდა. 1 ოქტომბერს ჩეხოსლოვაკიის ტერიტორიაზე პოლონეთის ჯარები შეიყვანეს. პრაღამ დაკარგა კონტროლი ტეშინის სილეზიაზე, რომელიც პოლონეთის მმართველობის ქვეშ გადავიდა. 1938 წლის 11 ნოემბერს ვარშავაში ჩეხოსლოვაკიის მიწების ნაწილის დაპყრობის აღსანიშნავად სამხედრო აღლუმი გაიმართა. თუმცა, პოლონეთის არმიას ამაში არანაირი დამსახურება არ მიუძღოდა: ანექსია ჰიტლერისა და დასავლური დემოკრატიების გარიგების წყალობით მოხდა.
გერმანიასა და პოლონეთს შორის თაფლობის თვე 1939 წლის დასაწყისში დასრულდა. 21 მარტს, ჩეხოსლოვაკიის საბოლოო ანექსიიდან მალევე, ჰიტლერმა პოლონეთს მოსთხოვა, ეღიარებინა გერმანიის სუვერენიტეტის აღდგენა თავისუფალ ქალაქ დანციგზე და ნება დაერთო მასსა და გერმანიის ტერიტორიას შორის ბერლინის იურისდიქციის ქვეშ მყოფი ავტოსტრადის მშენებლობაზე. ხუთი დღის შემდეგ ვარშავამ ოფიციალურად უარყო ჰიტლერის მოთხოვნები. ხოლო 31 მარტს დიდი ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრმა ნევილ ჩემბერლენმა თემთა პალატაში განაცხადა, რომ ლონდონი და პარიზი პოლონეთის მთავრობას გერმანიისგან თავდაცვისთვის ყველა საჭირო დახმარებას გაუწევდნენ.
„პოლონელები გერმანელებთან ერთად სსრკ-ზე ერთობლივ ჯვაროსნულ ლაშქრობაზე ოცნებობდნენ, და აქ კი ასეთი ცივი შხაპი. ვარშავას რომ ჰიტლერის მოთხოვნები შეესრულებინა, მაშინ დანციგის დერეფანი უბრალოდ ორად გახლეჩდა პოლონეთის ტერიტორიას. ასეთი მოთხოვნის შესრულება მას, რა თქმა უნდა, არ შეეძლო“, — განმარტა RT-სთან საუბრისას რუსეთის სამხედრო-ისტორიული საზოგადოების მოსკოვის განყოფილების წარმომადგენელმა სერგეი პერელიგინმა.
გერმანიის ჯარები ჩეხოსლოვაკიაში
„ელვისებური ომის გეგმა“
1939 წლის აპრილის დასაწყისში გერმანიის სარდლობამ მოამზადა პოლონეთზე თავდასხმის გეგმა კოდური სახელწოდებით „ვაისი“ („თეთრი“). 11 აპრილს ჰიტლერმა ხელი მოაწერა დირექტივას, რომლითაც გეგმა ძალაში შევიდა. ისტორიკოსების თქმით, დოკუმენტი სპეციალურად იყო ფორმულირებული ისე, რომ მომავალი კონფლიქტისთვის დანაშაული ვარშავისთვის გადაებრალებინათ.
„გერმანიის პოზიცია პოლონეთის მიმართ კვლავაც გამომდინარეობს გართულებების თავიდან აცილების პრინციპიდან. თუ პოლონეთი შეცვლის აქამდე იმავე პრინციპზე დაფუძნებულ პოლიტიკას გერმანიის მიმართ და მისთვის საფრთხის შემცველ პოზიციას დაიკავებს, მაშინ მასთან საბოლოო ანგარიშსწორება იქნება საჭირო, მიუხედავად მოქმედი ხელშეკრულებისა. მიზანი მაშინ პოლონეთის სამხედრო ძალის განადგურება გახდება“, — ნათქვამი იყო გეგმა „ვაისში“.
ვერმახტის წვრთნები
დოკუმენტის შემქმნელები წინასწარმეტყველებდნენ, რომ საომარი მოქმედებები მხოლოდ პოლონეთის ტერიტორიაზე წარიმართებოდა, ხოლო ბრიტანეთი და საფრანგეთი თავშეკავებას გამოიჩენდნენ. ამასთან, ბერლინი მაინც გეგმავდა თავისი დასავლეთის საზღვრების დაცვის ღონისძიებების ჩატარებას.
„გერმანიის შეიარაღებული ძალების ამოცანაა პოლონეთის შეიარაღებული ძალების განადგურება. ამისთვის სასურველი და აუცილებელია მოულოდნელი თავდასხმის მომზადება“, — ხაზგასმული იყო ჰიტლერულ გეგმაში.
მობილიზაციის ჩატარებას გერმანული სარდლობა რაც შეიძლება გვიან აპირებდა — შესაძლოა, თავდასხმის წინა დღეს. სამხრეთ ფლანგზე ვერმახტი სლოვაკეთის ტერიტორიის გამოყენებას გეგმავდა, ხოლო ჩრდილოეთზე — რაც შეიძლება სწრაფად დაემყარებინა კავშირი პომერანიასა და აღმოსავლეთ პრუსიაში არსებულ გერმანულ ტერიტორიებს შორის.
ადოლფ ჰიტლერი
ბალტიის ზღვაში გერმანიის ფლოტს უნდა გაენადგურებინა პოლონეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები და დაებლოკა პოლონეთის საზღვაო გზები, ასევე დაეცვა გერმანიის კომუნიკაციები შვედეთთან და ბალტიისპირეთთან.
გერმანიის სამხედრო-საჰაერო ძალებს ევალებოდათ, ჩაეშალათ პოლონეთში მობილიზაცია და დახმარება გაეწიათ ვერმახტის შემტევი ნაწილებისთვის.
„გეგმა „ვაისი“ — ეს ელვისებური ომის გეგმაა, რომელიც პოლონეთის შეიარაღებული ძალების ალყაში მოქცევასა და სრულ განადგურებას ითვალისწინებს უმოკლეს ვადებში“, — განაცხადა RT-სთან საუბრისას რუსეთის სამხედრო-ისტორიული საზოგადოების სამეცნიერო დირექტორმა მიხაილ მიაგკოვმა.
1939 წლის 15 ივნისს ჰიტლერის სტრატეგიული ჩანაფიქრების საფუძველზე გერმანიის სარდლობამ დაამტკიცა პოლონეთთან ომის ოპერატიული გეგმა.
სსრკ-ის ხელმძღვანელობა აწარმოებდა მოლაპარაკებებს დიდ ბრიტანეთთან და საფრანგეთთან პოლონეთისთვის დახმარების გაწევის შესახებ გერმანიის აგრესიის შემთხვევაში. თუმცა, ვარშავამ უარი თქვა საბჭოთა დახმარების მიღებაზე, ხოლო ლონდონი და პარიზი აჭიანურებდნენ მოლაპარაკებებს გერმანიის წინააღმდეგ პოტენციური ერთობლივი მოქმედებების შესახებ. ამ პირობებში მოსკოვს მოუწია, ბერლინთან თავდაუსხმელობის პაქტი დაედო.
გერმანიის ჯარები ვარშავაში
როგორც სერგეი პერელიგინმა აღნიშნა, პოლონეთის ხელისუფლება გერმანიიდან მომდინარე საფრთხეს სერიოზულად არ აღიქვამდა, საკუთარი არმიისა და დასავლელი მოკავშირეების დახმარების იმედით.
„პოლონელები ომის დაწყების შემთხვევაში ორ კვირაში ბერლინში აღლუმის ჩატარებას აპირებდნენ“, — ხაზი გაუსვა ისტორიკოსმა.
1939 წლის აგვისტოში პოლონეთის ელჩმა პარიზში იულიუშ ლუკასევიჩმა საფრანგეთის საგარეო საქმეთა მინისტრს ჟორჟ ბონეს განუცხადა, რომ ომის შემთხვევაში „არა გერმანელები, არამედ პოლონელები შეიჭრებოდნენ გერმანიის სიღრმეში პირველივე დღეებში“. როგორც მოვლენების შემდგომმა განვითარებამ აჩვენა, ის სასტიკად ცდებოდა.
31 აგვისტოს СД-ს თანამშრომელთა ჯგუფმა ჰიტლერული სარდლობის ბრძანებით პოლონეთის საზღვართან მდებარე პატარა გერმანულ ქალაქ გლაივიცში რადიოსადგურზე თავდასხმის იმიტაცია მოაწყო. 1 სექტემბერს ნაცისტები პოლონეთის ტერიტორიას დაესხნენ თავს. სულ რამდენიმე დღეში პოლონეთის არმიის თავდაცვა განადგურდა.
ომის პირველივე დღეს ვარშავიდან გაიქცა ქვეყნის პრეზიდენტი იგნაცი მოსციცკი, მალევე მის მაგალითს მთავრობამაც მიბაძა. 16-დან 17 სექტემბრის ღამეს პოლონეთის სამთავრობო დაწესებულებების ევაკუაცია რუმინეთის ტერიტორიაზე განხორციელდა. 6 ოქტომბერს გერმანელებმა პოლონური ჯარების წინააღმდეგობის ბოლო კერა კოცკის რაიონში ჩაახშვეს. ბრიტანეთი და საფრანგეთი გერმანიასთან ომში ჩაებნენ, მაგრამ პოზიციური ბრძოლებით შემოიფარგლნენ და ვერ გაბედეს მესამე რაიხის ტერიტორიის სიღრმეში დარტყმის მიტანა.
„პოლონეთის ომამდელმა პოლიტიკამ, მისმა სურვილმა, გაენადგურებინა სსრკ, ჰიტლერთან ფლირტმა სასტიკი ხუმრობა ითამაშა პოლონეთის სახელმწიფოსთან. ნაცისტური გეგმა „ვაისი“ მინიმალური კორექტირებებით განხორციელდა. ამასთან, ეს მხოლოდ შუალედური ნაბიჯი იყო ჰიტლერული მოძრაობის გზაზე აღმოსავლეთისკენ. ნაციზმის განადგურება და პოლონეთის, ისევე როგორც აღმოსავლეთ ევროპის სხვა სახელმწიფოების, სახელმწიფოებრიობის აღდგენა შემდგომში საბჭოთა ხალხისა და წითელი არმიის გმირობის წყალობით გახდა შესაძლებელი“, — შეაჯამა მიხაილ მიაგკოვმა.
86 лет назад Адольф Гитлер подписал план «Вайс», в котором были зафиксированы политические и военные мероприятия по подготовке нападения на Польшу. Вплоть до весны 1939-го Варшава проводила прогерманскую политику и даже приняла участие в разделе Чехословакии по итогам Мюнхенского сговора. Но и после того, как отношения Польши с Германией начали портиться, в Варшаве отказывались осознавать серьёзность угрозы, рассчитывая на поддержку со стороны западных держав и не рассматривая возможность сотрудничества с Советским Союзом. В итоге Третьему рейху понадобилось всего несколько недель, чтобы правительство Польши бежало из страны, а польская армия была полностью разгромлена.
11 апреля 1939 года рейхсканцлер Германии Адольф Гитлер подписал план «Вайс», предусматривавший подготовку нападения Третьего рейха на Польшу. Он стал важным промежуточным этапом в осуществлении нацистами политики захвата «жизненного пространства» на востоке.
Медовый месяц Германии и Польши
После прихода к власти в Германии нацистов Польша стала одним из первых государств, установивших дружеские отношения с новым немецким режимом. Уже 26 января 1934 года министр иностранных дел Германии Константин фон Нейрат и посол Польши в Берлине Юзеф Липски подписали пакт о ненападении. Власти обеих стран заявили, что намерены напрямую общаться по всем вопросам двухсторонних взаимоотношений, и пообещали не прибегать к насилию для разрешения споров.
В 1935 году стало известно содержание секретного приложения к германо-польскому пакту. 20 апреля «Правда» и «Известия» перепечатали из британских СМИ его текст. Польша обещала в своих внешних отношениях «не принимать никаких решений без согласования с германским правительством». Варшава и Берлин гарантировали друг другу объединять силы для отражения любого нападения, которому бы подверглась одна из сторон. Польское правительство также обещало в случае войны обеспечить свободное передвижение по своей территории немецких войск на восток или северо-восток.
«Отношения между Германией и Польшей стремительно развивались. Высокопоставленных нацистских функционеров принимали в Варшаве как лучших друзей», — подчеркнул в беседе с RT выпускник аспирантуры ИВИ РАН Максим Синицын.
Согласно показаниям, которые дали высокопоставленные нацисты после завершения Великой Отечественной войны, в 1938 году министр иностранных дел Польши Юзеф Бек был подкуплен рейхсминистром и председателем рейхстага Германом Герингом и действовал впоследствии в интересах Берлина.
На фоне сближения Варшавы и Берлина Генштаб СССР рассматривал как вполне реальную угрозу нападения на Советский Союз объединённых польско-германских сил.
На новый уровень отношения между Германией и Польшей вышли во время Мюнхенского сговора 1938 года. Когда СССР предложил военную помощь Чехословакии, официальная Варшава отказалась даже рассматривать возможность переброски советских войск через польскую территорию.
На мюнхенских переговорах с западными державами о разделе Чехословакии Гитлер представлял интересы Польши и Венгрии. 1 октября на территорию Чехословакии были введены польские войска. Прага лишилась контроля над Тешинской Силезией, перешедшей под власть Польши. 11 ноября 1938 года в Варшаве прошёл военный парад в честь захвата части чехословацких земель. Правда, никакой заслуги польской армии в этом не было: аннексия произошла благодаря сговору Гитлера с западными демократиями.
Медовый месяц в отношениях Германии и Польши закончился в начале 1939 года. 21 марта, вскоре после окончательной аннексии Чехословакии, Гитлер потребовал от Польши признания восстановления германского суверенитета над Вольным городом Данциг и разрешения строительства между ним и территорией Германии автострады, находящейся под юрисдикцией Берлина. Пять дней спустя Варшава официально отвергла требования Гитлера. А 31 марта премьер-министр Великобритании Невилл Чемберлен заявил в палате общин, что Лондон и Париж предоставят польскому правительству всю необходимую помощь для защиты от Германии.
«Поляки мечтали о совместном с немцами крестовом походе на СССР, а тут такой холодный душ. Если бы Варшава выполнила требования Гитлера, то Данцигский коридор просто разрубил бы территорию Польши. Выполнить такое требование она, конечно, не могла», — объяснил в разговоре с RT представитель Московского отделения Российского военно-исторического общества Сергей Перелыгин.
«План молниеносной войны»
В начале апреля 1939 года германское командование подготовило план нападения на Польшу под кодовым названием «Вайс» («Белый»). 11 апреля Гитлер подписал директиву, вводящую план в действие. По словам историков, документ был специально сформулирован так, чтобы переложить вину за будущий конфликт на Варшаву.
«Позиция Германии по отношению к Польше по-прежнему исходит из принципа избегать осложнений. Если Польша изменит основывавшуюся до сих пор на том же принципе политику в отношении Германии и займёт угрожающую ей позицию, то с ней необходимо будет свести окончательные счёты, несмотря на действующий договор. Целью явится тогда уничтожение военной мощи Польши», — говорилось в плане «Вайс».
Разработчики документа предсказывали, что боевые действия будут вестись исключительно на польской территории, а Британия и Франция проявят сдержанность. При этом Берлин всё же планировал провести мероприятия по охране своих западных границ.
«Задачей германских вооружённых сил является уничтожение польских вооружённых сил. Для этого желательно и необходимо подготовить неожиданное нападение», — подчёркивалось в гитлеровском плане.
Мобилизацию германское командование собиралось проводить как можно позже — возможно, в день, предшествующий нападению. На южном фланге вермахт планировал использовать территорию Словакии, а на северном — как можно скорее установить связь между немецкими территориями в Померании и Восточной Пруссии.
В Балтийском море германский флот должен был уничтожить военно-морские силы Польши и заблокировать польские морские пути, а также прикрыть коммуникации Германии со Швецией и Прибалтикой.
Германским военно-воздушным силам предписывалось сорвать в Польше мобилизацию и оказывать содействие наступающим частям вермахта.
«План «Вайс» — это план молниеносной войны, предусматривающий окружение и полный разгром Вооружённых сил Польши в сжатые сроки», — заявил в беседе с RT научный директор Российского военно-исторического общества Михаил Мягков.
15 июня 1939 года на основании стратегических замыслов Гитлера германское командование утвердило оперативный план войны с Польшей.
Руководство СССР вело переговоры с Великобританией и Францией об оказании помощи Польше в случае германской агрессии. Однако Варшава отказалась принимать советскую помощь, а Лондон и Париж затягивали переговоры о потенциальных совместных действиях против Германии. В этих условиях Москве пришлось подписать с Берлином пакт о ненападении.
Как отметил Сергей Перелыгин, власти Польши не воспринимали исходящую от Германии угрозу всерьёз, рассчитывая на свою армию и помощь западных союзников.
«Поляки собирались в случае начала войны через две недели проводить парад в Берлине», — подчеркнул историк.
В августе 1939 года посол Польши в Париже Юлиуш Лукасевич заявил министру иностранных дел Франции Жоржу Бонне, что в случае войны «не немцы, а поляки ворвутся вглубь Германии в первые же дни». Как показал дальнейший ход событий, он жестоко ошибался.
31 августа группа сотрудников СД по приказу гитлеровского командования имитировала нападение на радиостанцию в небольшом германском городе Глейвице, расположенном вблизи польской границы. 1 сентября нацисты атаковали территорию Польши. Всего за несколько дней оборона польской армии была смята.
В первый же день войны из Варшавы бежал президент страны Игнаций Мосцицкий, вскоре его примеру последовало правительство. В ночь с 16 на 17 сентября правительственные учреждения Польши эвакуировались на территорию Румынии. 6 октября немцы подавили последний очаг сопротивления польских войск в районе Коцка. Британия и Франция вступили в войну с Германией, но ограничились позиционными боями и не решились нанести удар вглубь территорий Третьего рейха.
«Предвоенная политика Польши, её желание уничтожить СССР, заигрывания с Гитлером сыграли злую шутку с польским государством. Нацистский план «Вайс» с минимальными коррективами был реализован. Причём это был всего лишь промежуточный шаг на пути гитлеровского движения на восток. Разгромить нацизм и восстановить государственность Польши, как и других государств Восточной Европы, удалось в дальнейшем благодаря подвигу советского народа и Красной армии», — подытожил Михаил Мягков.
