1942 წლის 25 ივლისს დაიწყო დიდი სამამულო ომის ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივი და დრამატული ბრძოლა — ბრძოლა კავკასიისთვის. საომარი მოქმედებები 442 დღე გრძელდებოდა. მის საწყის ეტაპზე წითელი არმია ცოცხალი ძალისა და ტექნიკური რესურსების ნაკლებობის გამო იძულებული იყო, უკან დაეხია. თუმცა, 1942 წლის ბოლოს საბჭოთა ჯარებმა შეძლეს ვითარების სტაბილიზაცია და კონტრშეტევაზე გადასვლა. წითელი არმიის წარმატებამ კავკასიაში შესაძლებელი გახადა უკიდურესად ნეგატიური სცენარის თავიდან აცილება, რომელიც მტრის მიერ ნავთობით მდიდარი საბადოების დაუფლებასა და თურქეთის სსრკ-ის წინააღმდეგ ომში ჩათრევას გულისხმობდა. ექსპერტების აზრით, ამ რეგიონში დამარცხებამ მნიშვნელოვნად გააუარესა ნაცისტური გერმანიის სამხედრო-ეკონომიკური მდგომარეობა და შემდგომში საბჭოთა კავშირის დანარჩენი ტერიტორიების სრულად გათავისუფლებას შეუწყო ხელი.
83 წლის წინ დაიწყო ბრძოლა კავკასიისთვის, რომელიც დიდი სამამულო ომის ერთ-ერთ ყველაზე ხანგრძლივ და მასშტაბურ ბრძოლად იქცა. საომარი მოქმედებები წითელ არმიასა და ვერმახტს შორის 442 დღე, 1943 წლის 9 ოქტომბრამდე გაგრძელდა და სსრკ-ის სამხრეთ რეგიონების უმეტესი ნაწილიდან ჰიტლერელების განდევნით დასრულდა.
ფონდ „ისტორიული მეხსიერების“ კვლევითი პროგრამების ხელმძღვანელის, ვლადიმირ სიმინდეის თქმით, კავკასიისთვის ბრძოლა იმ ბრძოლათა რიცხვს მიეკუთვნება, რომლებმაც მთელი მეორე მსოფლიო ომის მსვლელობა შეცვალეს.
„კავკასიაში მიღწეულმა წარმატებამ დიდწილად განაპირობა წითელი არმიის შემდგომი გამარჯვებები. დიდი სამამულო ომის ამ დრამატულ ეპიზოდში საბჭოთა სარდლობამ დაძლია ადრე დაშვებული შეცდომები, ხოლო რიგითმა ჯარისკაცებმა სიმტკიცე და მასობრივი გმირობა გამოავლინეს“, — ხაზგასმით აღნიშნა სიმინდეიმ.
ნავთობის ფაქტორი
ნაცისტურმა გერმანიამ საბჭოთა კავშირის სამხრეთში მსხვილი ძალების კონცენტრაცია კავკასიისთვის ბრძოლამდე რამდენიმე თვით ადრე დაიწყო. ჯერ კიდევ 1942 წლის 5 აპრილს ადოლფ ჰიტლერმა გამოსცა ბრძანება, რომლის თანახმადაც, ვერმახტს უნდა ჩაეხშო ნებისმიერი წინააღმდეგობა დონის დასავლეთით, რათა შემდგომში დაეპყრო კავკასია და მთავარი კავკასიონის ქედის უღელტეხილები.
ამ რეგიონის ოკუპაციით ჰიტლერელები ერთდროულად რამდენიმე ამოცანის გადაჭრას აპირებდნენ. უმნიშვნელოვანესი იყო ნავთობის საბადოებთან გასვლა, სადაც გერმანელების შემოჭრამდე სსრკ-ის „შავი ოქროს“ 90%-ზე მეტი მოიპოვებოდა.
როგორც ექსპერტები აღნიშნავენ, კავკასიის დაპყრობა ვერმახტს საწვავის დეფიციტის პრობლემის გადაჭრის საშუალებას აძლევდა და ამავდროულად, აუარესებდა წითელი არმიის საწვავით მომარაგების მდგომარეობას.
1942 წლის ივნისში პოლტავაში გამართულ თათბირზე ჰიტლერმა თავის მხედართმთავრებს განუცხადა, რომ კავკასიისთვის ბრძოლის წაგების შემთხვევაში, გერმანელებს ომის შეწყვეტა მოუწევდათ.
RT-სთან საუბარში სამხედრო ისტორიკოსმა, დმიტრი სურჟიკმა განმარტა, რომ ვერმახტს არ ჰყოფნიდა რუმინული და უნგრული ნავთობი საბჭოთა სივრცეში აქტიური მანევრული ომის საწარმოებლად. მისი თქმით, მხოლოდ კავკასიაში „შავი ოქროს“ წყაროების დაპყრობა აძლევდა ჰიტლერელებს ჯარების საწვავით მომარაგების პრობლემების თავიდან აცილების საშუალებას.
„ვერმახტის მთავარი უპირატესობა თავის მოწინააღმდეგეებთან შედარებით მანევრულობაში, ანუ მექანიზებული საჯარისო აქტიურ გამოყენებაში მდგომარეობდა. ბუნებრივია, ეს საწვავის ძალიან დიდ ხარჯს მოითხოვდა. ჰიტლერი აცნობიერებდა, რომ თუ ვერმახტი საბჭოთა ნავთობმზიდ რაიონებს არ დაიკავებდა, მისი არმია მსხვილ შეტევით ოპერაციებს წარმატებით ვეღარ ჩაატარებდა“, — განაცხადა ექსპერტმა.
ნავთობის საბადოების დაპყრობის გარდა, გერმანელები შავ ზღვაზე სრული ბატონობის მოპოვებას, თურქეთის საზღვრებთან გასვლასა და მისი სსრკ-სთან ომში ჩათრევას აპირებდნენ.
გარდა ამისა, კავკასიის ოკუპაციით ნაცისტებს ახლო აღმოსავლეთში ექსპანსიის სივრცე ეხსნებოდათ. ვლადიმირ სიმინდეი მიიჩნევს, რომ ნაცისტები ირანში საბჭოთა-ბრიტანული წარმომადგენლობისთვის საფრთხის შექმნასა და ლენდ-ლიზის სამხრეთ მარშრუტის გადაჭრას აპირებდნენ, რომელიც ამ ქვეყანაზე გადიოდა. შეგახსენებთ, დიდი სამამულო ომის დასაწყისში საბჭოთა ჯარებმა ირანის ჩრდილოეთი ნაწილი დაიკავეს, ხოლო ბრიტანელებმა — ქვეყნის სამხრეთ რეგიონები.
იძულებითი უკანდახევა
თავისი ამბიციური ამოცანების განსახორციელებლად კავკასიაში, გერმანულმა სარდლობამ შეიმუშავა ოპერაცია კოდური სახელწოდებით «ედელვაისი». გეგმა ითვალისწინებდა საბჭოთა ჯარების ალყაში მოქცევასა და განადგურებას დონის როსტოვის სამხრეთით და სამხრეთ-აღმოსავლეთით. შემდეგ მტერი ჩრდილოეთ კავკასიის, ნოვოროსიისკის, ტუაფსეს, გროზნოსა და ბაქოს დაუფლებას აპირებდა.
ისეთი დიდი ბუნებრივი დაბრკოლების, როგორიცაა მთავარი კავკასიონის ქედი, ჰიტლერელები აღმოსავლეთიდან და დასავლეთიდან შემოვლას აპირებდნენ. ამავდროულად, მოწინააღმდეგე გეგმავდა ამ მთათა სისტემის გადალახვას ცენტრალური ნაწილის უღელტეხილებით თბილისის, ქუთაისისა და სოხუმის მიმართულებით.
კავკასიაში ჰიტლერული შემოჭრის მიმართულებების რუკა
ამ გეგმის შესრულება დაევალა არმიათა ჯგუფ «A»-ს, გენერალ-ფელდმარშალ ვილჰელმ ლისტის მეთაურობით. მის შემადგენლობაში შედიოდა ვერმახტის ოთხი არმია, მათ შორის ორი სატანკო, მე-3 რუმინული არმია და მე-4 საჰაერო ფლოტის ნაწილები.
გერმანიის მიერ თავმოყრილი ჯარების საერთო რაოდენობა 170 ათას კაცს აღემატებოდა. მტრის ფორმირებები ფლობდნენ 1,1 ათასზე მეტ ტანკს, დაახლოებით 4,5 ათას ქვემეხსა და ნაღმტყორცნს, და ათასამდე თვითმფრინავს.
„ეს დაჯგუფებები მაღალი ბრძოლისუნარიანობით გამოირჩეოდნენ და ბოლო დროინდელი გამარჯვებების შთაბეჭდილების ქვეშ იმყოფებოდნენ. მათი მრავალი შენაერთი მონაწილეობდა საბჭოთა ჯარების განადგურებაში ხარკოვთან და ვორონეჟის სამხრეთ-დასავლეთით. ივნისის ბრძოლებში, დონის ქვემო დინებისკენ მიმავალ გზაზე, მათ მყისიერად დაიკავეს რამდენიმე პლაცდარმი მის მარცხენა სანაპიროზე“, — ნათქვამია რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალების გენშტაბის სამხედრო აკადემიის კვლევითი ინსტიტუტის მასალებში.
გერმანულ ჯარებს უპირისპირდებოდნენ სამხრეთისა და ჩრდილო-კავკასიის ფრონტების ნაწილები. ესენი იყვნენ 51-ე, 37-ე, მე-12, მე-18, 56-ე საერთო-საჯარისო და მე-4 საჰაერო არმიები, თუმცა თითქმის ყველამ დიდი დანაკარგი განიცადა წინა ბრძოლებში.
საერთო ჯამში, წითელი არმიის ფორმირებები მხოლოდ 112 ათას კაცს, 120 ტანკს, დაახლოებით 2,2 ათას ქვემეხსა და ნაღმტყორცნს და 130 თვითმფრინავს ითვლიდა. ამგვარად, მტერს გამანადგურებელი უპირატესობა ჰქონდა როგორც ცოცხალ ძალაში, ისე ტექნიკაში. მაგალითად, არტილერიაში ვერმახტი საბჭოთა ჯარებს ორჯერ აღემატებოდა, ტანკებში — ცხრაჯერ მეტად, ხოლო ავიაციაში — თითქმის რვაჯერ. ამასთან ერთად, წითელი არმიის შენაერთები მყარი მართვის არარსებობით იტანჯებოდნენ, რომელიც დონისკენ ნაჩქარევი უკანდახევისას დაირღვა.
ამის მიუხედავად, სსრკ-ის ხელმძღვანელობამ სამხრეთის დაჯგუფებების სარდლობას უბრძანა, შეეჩერებინათ მოწინააღმდეგე, გამოეფიტათ ის თავდაცვით ბრძოლებში და მოემზადებინათ პირობები კონტრშეტევისთვის.
იგეგმებოდა თავდაცვითი ზღუდის აგება დონის გასწვრივ, მაგრამ ამ ჩანაფიქრის განსახორციელებლად დრო და რესურსები არ ეყოთ. მოწინააღმდეგის უპირატესი ძალების ზეწოლის ქვეშ წითელი არმია განაგრძობდა უკანდახევას ყუბანის სიღრმეში, რაც მტერს საშუალებას აძლევდა, მდინარეზე სულ უფრო მეტი ჯარი გადმოესროლა.
1942 წლის 4 აგვისტოს წითელი არმიის სამხრეთ შენაერთებმა ახალი ამოცანა მიიღეს: შეეჩერებინათ გერმანელთა შეტევა მდინარე თერგისა და მთავარი კავკასიონის ქედის უღელტეხილების ზღუდეზე. მიუხედავად ამისა, გერმანელები საკმაოდ დინამიურად განაგრძობდნენ წინსვლას სტავროპოლის, მაიკოპისა და ტუაფსეს მიმართულებით.
გერმანული სატანკო შენაერთები კავკასიის მთისწინეთში
აგვისტოს ბოლოს მტერმა დაიკავა მოზდოკი და გროზნოს აღება დაისახა მიზნად. მტერს წარმატება ხვდა წილად შავი ზღვის სანაპიროზეც, სადაც სექტემბრის შუა რიცხვებისთვის ოკუპანტებმა ნოვოროსიისკის უმეტესი ნაწილი დაიკავეს. თუმცა, საბჭოთა ჯარების საგრძნობმა კონტრშეტევებმა ვერმახტის შემდგომი წინსვლა აღკვეთა. ჰიტლერელები იძულებულნი გახდნენ, თავდაცვაზე გადასულიყვნენ, ხოლო მათი არაერთგზის მცდელობა, გროზნოსა და ტუაფსესკენ წაწეულიყვნენ, მარცხით დასრულდა.
წითელმა არმიამ შეძლო არმიათა ჯგუფ «A»-ს წინსვლის შეჩერება ჯარების საბრძოლო ტექნიკით, საინჟინრო საშუალებებით, რადიოსადგურებითა და ტრანსპორტით, მათ შორის საზიდარით, შევსების წყალობით. გაიზარდა პირადი შემადგენლობის რაოდენობაც — 1942 წლის ივლისიდან ოქტომბრამდე კავკასიაში დაახლოებით 100 ათასი სამხედრო მოსამსახურე ჩავიდა.
დიდი სამუშაო გასწიეს შავი ზღვის ფლოტისა და აზოვის ფლოტილიის ხომალდებმა. ისინი ფარავდნენ სახმელეთო შენაერთების ფლანგებს, მხარს უჭერდნენ წითელარმიელებს საარტილერიო ცეცხლით, ახორციელებდნენ სანაპიროს ანტისადაესანტო დაცვას და არღვევდნენ მოწინააღმდეგის მომარაგებას ზღვით.
გარდა ამისა, დამპყრობლების შესაძლებლობები შეარყია 1942 წლის ნოემბრის შუა რიცხვებში სტალინგრადთან დაწყებულმა წითელი არმიის კონტრშეტევამ, რომელმაც 300 ათასი გერმანელი სამხედრო მოსამსახურის ალყაში მოქცევის საშუალება მისცა.
სტრატეგიული კრახი
კავკასიისთვის ბრძოლის თავდაცვითი ფაზა სსრკ-სთვის 1942 წლის ბოლომდე გაგრძელდა. სასტიკი ბრძოლები მიმდინარეობდა 320-დან 1000 კმ-მდე სიგრძისა და 400-დან 800 კმ-მდე სიღრმის ფრონტზე.
შედეგად, ჰიტლერელებმა შეძლეს ყუბანისა და ჩრდილოეთ კავკასიის მნიშვნელოვანი ნაწილის დაკავება, მაგრამ ოპერაცია «ედელვაისის» საკვანძო სტრატეგიული ამოცანები — ნავთობის საბადოების დაუფლება და თურქეთის საზღვართან გასვლა — შესრულებული არ იყო. ამასთან, 1942 წლის ივლისიდან დეკემბრამდე გერმანულმა არმიათა ჯგუფმა «A»-მ 100 ათასზე მეტი ჯარისკაცი დაკარგა.
კავკასიისთვის ბრძოლაში ინიციატივა წითელი არმიის ხელში გადასვლას იწყებდა. 1943 წლის 3 იანვარს წითელი არმიის ნაწილებმა გაათავისუფლეს მოზდოკი, 11 იანვარს — პიატიგორსკი, 21-ში — სტავროპოლი, 12 თებერვალს — კრასნოდარი.
უკვდავი გმირობა ჩაიდინეს საბჭოთა საზღვაო ქვეითებმა ნოვოროსიისკის გათავისუფლებისთვის ბრძოლაში. 1943 წლის 4 თებერვლის ღამეს, მაიორ ცეზარ კუნიკოვის მეთაურობით „შავი ბერეტების“ ჯგუფი წარმატებით გადმოსხდა შავი ზღვის სანაპიროს მცირე მონაკვეთზე, რომელმაც მოგვიანებით „მცირე მიწის“ (Малая земля) სახელი მიიღო.
კუნიკოვის რაზმმა შექმნა პლაცდარმი მტრის პოზიციებზე შესატევად. „მცირე მიწაზე“ ჩასული ჯარები უნდა შეერთებოდნენ წითელი არმიის სახმელეთო ნაწილებს. თუმცა, ეს გეგმა უკრაინის სამხრეთ-აღმოსავლეთში გერმანული კონტრშეტევის გამო გადაიდო. საზღვაო ქვეითებმა უარი თქვეს დაკავებული ტერიტორიის დატოვებაზე და გმირულად იცავდნენ მას, რითაც დამპყრობელთა მნიშვნელოვან ძალებს ბოჭავდნენ. „შავი ბერეტები“ შეტევაზე გადასვლას მხოლოდ 1943 წლის 9 სექტემბერს შეძლებენ.
როგორც გენშტაბის სამხედრო აკადემიის კვლევითი ინსტიტუტის მასალებშია ნათქვამი, წითელი არმიის დარტყმების ქვეშ ჰიტლერელები მძიმე დანაკარგებს განიცდიდნენ, მაგრამ საკმაოდ წარმატებულად იცავდნენ თავს.
წითელი არმიის ნაწილებს ოკუპანტებმა ჯიუტი წინააღმდეგობა გაუწიეს ეგრეთ წოდებულ „ცისფერ ხაზზე“ — წინასწარ მომზადებულ თავდაცვით ზღუდეზე, რომელიც აღმოსავლეთიდან ტამანის ნახევარკუნძულს ფარავდა. ბრძოლები ამ უბანზე 1943 წლის 9 ოქტომბრამდე გაგრძელდა.
კავკასიისთვის ბრძოლის შეტევით ფაზაში გერმანული სარდლობა ცდილობდა, უკანდახევისას თავი აერიდებინა საბჭოთა ჯარების დარტყმებისთვის. შედეგად, წითელი არმიის შენაერთებმა ვერ შეძლეს ვერმახტის დაჯგუფებების ალყაში მოქცევა, როგორც ეს დაგეგმილი იყო. მიუხედავად ამისა, მოწინააღმდეგემ უზარმაზარი დანაკარგები განიცადა.
საბჭოთა ჯარები კავკასიის მთებში
გენშტაბის სამხედრო აკადემიის კვლევითი ინსტიტუტის მონაცემებით, 1943 წლის იანვრიდან ოქტომბრამდე წითელმა არმიამ გაანადგურა დაახლოებით 275 ათასი მტრის ჯარისკაცი და ოფიცერი, განადგურდა და მწყობრიდან გამოვიდა 890 ტანკი, 2,1 ათასზე მეტი ქვემეხი. ასევე, საბჭოთა მებრძოლებმა ხელთ იგდეს საკმაოდ მდიდარი ნადავლი: 458 ტანკი, 1392 ქვემეხი, 1533 ნაღმტყორცნი, 15 ათასზე მეტი ავტომანქანა.
სურჟიკის აზრით, კავკასიისთვის ბრძოლაში გერმანელებმა მძიმე მარცხი განიცადეს და საბოლოოდ დაკარგეს „საწვავის შიმშილისგან“ თავის დაღწევის შესაძლებლობა.
მიუხედავად ამისა, 1943 წლის ბოლოს გერმანული სამხედრო მანქანა ჯერ კიდევ სერიოზულ მოწინააღმდეგედ რჩებოდა წითელი არმიისთვის.
„კავკასიისთვის ბრძოლის შედეგად, ვერმახტმა შეინარჩუნა ძალები ძლიერი კონტრშეტევების განსახორციელებლად, თუმცა სამხედრო-ეკონომიკური უპირატესობა სსრკ-ზე უკვე აღარ ჰქონდა. სამხრეთისა და მთელი დანარჩენი ქვეყნის სრულ გათავისუფლებამდე შორს იყო, თუმცა კავკასიაში გამარჯვებამ უდავოდ, შექმნა ამისთვის საფუძველი“, — დაასკვნა სურჟიკმა.
25 июля 1942 года началось одно из самых продолжительных и драматичных сражений Великой Отечественной войны — битва за Кавказ. Боевые действия шли 442 дня. На их начальном этапе Красная армия была вынуждена отступать из-за нехватки людских и технических ресурсов. Однако в конце 1942 года советским войскам удалось стабилизировать ситуацию и перейти в контрнаступление. Успех Красной армии на Кавказе позволил предотвратить крайне негативный сценарий, предполагавший овладение врагом богатыми нефтяными месторождениями и втягивание Турции в войну против СССР. По мнению экспертов, поражение в этом регионе существенно ухудшило военно-экономическую ситуацию для нацистской Германии и в дальнейшем помогло полностью освободить остальные территории Советского Союза.
80 лет назад началась битва за Кавказ, ставшая одним из самых продолжительных и масштабных сражений Великой Отечественной войны. Боевые действия между Красной армией и вермахтом продолжались 442 дня, до 9 октября 1943 года, и завершились вытеснением гитлеровцев из большей части южных регионов СССР.
По словам руководителя исследовательских программ фонда «Историческая память» Владимира Симиндея, битва за Кавказ относится к числу сражений, переломивших ход всей Второй мировой войны.
«Успех на Кавказе во многом предопределил дальнейшие победы Красной армии. В этом драматичном эпизоде Великой Отечественной советское командование преодолело допущенные ранее ошибки, а простые солдаты проявили стойкость и массовый героизм», — подчеркнул Симиндей.
Нефтяной фактор
Нацистская Германия начала концентрировать крупные силы на юге Советского Союза за несколько месяцев до битвы за Кавказ. Ещё 5 апреля 1942 года Адольф Гитлер издал приказ, согласно которому вермахт должен был подавлять любое сопротивление западнее Дона для последующего захвата Кавказа и перевалов через Главный Кавказский хребет.
Оккупацией этого региона гитлеровцы намеревались решить сразу несколько задач. Важнейшей был выход к нефтяным месторождениям, где до вторжения немцев добывалось более 90% чёрного золота СССР.
Как отмечают эксперты, захват Кавказа позволял вермахту решить проблему дефицита топлива и одновременно ухудшить ситуацию с обеспечением Красной армии горючим.
В июне 1942 года на совещании в Полтаве Гитлер заявил своим военачальникам, что в случае проигрыша битвы за Кавказ немцы должны будут прекратить войну.
В беседе с RT военный историк, доцент ГАУГН Дмитрий Суржик пояснил, что вермахту не хватало румынской и венгерской нефти для активной манёвренной войны на советских просторах. По его словам, только захват источников чёрного золота на Кавказе позволял гитлеровцам избежать проблем со снабжением войск горючим.
«Основное преимущество вермахта над его противниками заключалось в манёвренности, то есть в активном использовании механизированных родов войск. Естественно, это требовало очень большого расхода горючего. Гитлер осознавал, что если вермахт не захватит советские нефтеносные районы, то его армия уже не сможет успешно проводить крупные наступательные операции», — рассказал эксперт.
Помимо захвата нефтепромыслов, немцы намеревались добиться полного господства на Чёрном море, выйти к рубежам Турции и втянуть её в войну с СССР.
Кроме того, с оккупацией Кавказа перед нацистами открывался простор для экспансии на Ближний Восток. Владимир Симиндей считает, что нацисты намеревались создать угрозу советско-британскому присутствию в Иране и перерезать южный маршрут ленд-лиза, который проходил через эту страну. Напомним, в начале Великой Отечественной советские войска заняли северную часть Ирана, а британцы — южные регионы страны.
Вынужденное отступление
Для реализации своих амбициозных задач в битве на Кавказе немецкое командование разработало операцию под кодовым наименованием «Эдельвейс». План предусматривал окружение и уничтожение советских войск южнее и юго-восточнее Ростова-на-Дону. Затем враг собирался овладеть Северным Кавказом, Новороссийском, Туапсе, Грозным и Баку.
Такое крупное естественное препятствие, как Главный Кавказский хребет, гитлеровцы собирались обойти с востока и запада. Одновременно с этим противник планировал преодолеть эту горную цепь по перевалам центральной части с выходом к Тбилиси, Кутаиси и Сухуми.
Выполнение этого плана возлагалось на группу армий «А» под командованием генерал-фельдмаршала Вильгельма Листа. В её состав входили четыре армии вермахта, в том числе две танковые, 3-я румынская армия и части 4-го воздушного флота.
Общая численность сконцентрированных Германией войск превышала 170 тыс. человек. Вражеские формирования располагали более 1,1 тыс. танков, около 4,5 тыс. орудий и миномётов, до 1 тыс. самолётов.
«Эти группировки обладали высокой боеспособностью, находились под впечатлением недавних побед. Многие их соединения участвовали в разгроме советских войск под Харьковом и юго-западнее Воронежа. В июньских боях, продвигаясь к низовьям Дона, они с ходу захватили ряд плацдармов на его левом берегу», — говорится в материалах НИИ Военной академии Генштаба ВС РФ.
Немецким войскам противостояли соединения Южного и часть сил Северо-Кавказского фронтов. Это 51-я, 37-я, 12-я, 18-я, 56-я общевойсковые и 4-я воздушная армии, однако почти все они понесли большие потери в предшествующих боях.
В общей сложности формирования Красной армии насчитывали лишь 112 тыс. человек, 120 танков, около 2,2 тыс. орудий и миномётов, 130 самолётов. Таким образом, враг имел подавляющее преимущество как в живой силе, так и технике. К примеру, в артиллерии вермахт превосходил советские войска в два раза, в танках — более чем в девять раз, в авиации — почти в восемь раз. Наряду с этим соединения РККА страдали от отсутствия устойчивого управления, нарушенного в ходе поспешного отступления к Дону.
Несмотря на это, руководство СССР приказало командованию южных группировок остановить противника, измотать его в оборонительных боях и подготовить условия для контрнаступления.
Предполагалось построить оборонительный рубеж вдоль Дона, но времени и ресурсов на осуществление этого замысла не хватило. Под натиском превосходящих сил вермахта Красная армия продолжала отступать вглубь Кубани, позволяя врагу перебрасывать через реку всё больше войск.
4 августа 1942 года южные соединения РККА получили новую задачу: остановить наступление немцев на рубеже Терека и перевалах Главного Кавказского хребта. Тем не менее немцы продолжали достаточно динамично продвигаться вперёд по направлению к Ставрополю, Майкопу и Туапсе.
В конце августа враг занял Моздок и нацелился на захват Грозного. Успех сопутствовал врагу и на черноморском побережье, где к середине сентября оккупанты овладели большей частью Новороссийска. Однако ощутимые контрудары советских войск предотвратили дальнейшее наступление вермахта. Гитлеровцы были вынуждены перейти к обороне, а их неоднократные попытки продвинуться к Грозному и Туапсе потерпели неудачу.
Красной армии удалось остановить продвижение группы армий «А» благодаря пополнению войск боевой техникой, инженерными средствами, радиостанциями и транспортом, в том числе вьючным. Была увеличена и численность личного состава — с июля по октябрь 1942 года на Кавказ прибыли около 100 тыс. военнослужащих.
Большую работу проделали корабли Черноморского флота и Азовской флотилии. Они прикрывали фланги сухопутных соединений, поддерживали красноармейцев артиллерийским огнём, осуществляли противодесантную оборону побережья и нарушали снабжение противника по морю.
Кроме того, возможности захватчиков подорвало начавшееся в середине ноября 1942 года контрнаступление РККА под Сталинградом, которое позволило окружить 300 тыс. немецких военнослужащих.
Стратегический крах
Оборонительная для СССР фаза битвы за Кавказ продолжалась до самого конца 1942 года. Ожесточённые бои велись на фронте протяжённостью от 320 до 1000 км и на глубину от 400 до 800 км.
По итогу гитлеровцы смогли занять значительную часть Кубани и Северного Кавказа, но ключевые стратегические задачи операции «Эдельвейс» — овладение нефтяными месторождениями и выход к турецкой границе — выполнены не были. При этом c июля по декабрь 1942 года немецкая группа армий «А» потеряла более 100 тыс. солдат.
Инициатива в битве за Кавказ начала переходить к Красной армии. 3 января 1943 года части РККА освободили Моздок, 11 января — Пятигорск, 21-го числа — Ставрополь, 12 февраля — Краснодар.
Бессмертный подвиг совершили советские морские пехотинцы в сражении за освобождение Новороссийска. В ночь на 4 февраля 1943 года группа чёрных беретов под командованием майора Цезаря Куникова успешно десантировалась на клочке Черноморского побережья, позднее получившем название Малая земля.
Отряд Куникова создал плацдарм для наступления на позиции врага. Прибывшие на Малую землю войска должны были соединиться с сухопутными частями РККА. Правда, этот план пришлось отложить из-за немецкого контрудара на юго-востоке Украины. Морпехи отказались покидать занятую территорию и героически держали её оборону, сковывая своими действиями значительные силы захватчиков. В наступление чёрные береты смогли перейти только 9 сентября 1943 года.
Как сообщается в материалах НИИ Военной академии Генштаба ВС РФ, под ударами Красной армии гитлеровцы несли тяжёлые потери, но достаточно успешно оборонялись.
Упорное сопротивление частям РККА оккупанты оказали на так называемой Голубой линии — заранее подготовленном рубеже обороны, прикрывавшем с востока Таманский полуостров. Бои на этом участке продолжались до 9 октября 1943 года.
В период наступательной для Красной армии фазы битвы за Кавказ немецкое командование старалось избегать ударов советских войск при отступлении. В результате соединениям РККА не удалось взять группировки вермахта в окружение, как это планировалось. Тем не менее противник понёс огромные потери.
По данным НИИ Военной академии Генштаба ВС РФ, с января по октябрь 1943 года Красная армия истребила около 275 тыс. солдат и офицеров врага, было уничтожено и подбито 890 танков, более 2,1 тыс. орудий. Также советские воины захватили довольно богатые трофеи: 458 танков, 1392 орудия, 1533 миномёта, свыше 15 тыс. автомашин.
Как считает Суржик, в битве за Кавказ немцы потерпели тяжёлое поражение и окончательно потеряли возможность избавиться от «топливного голода».
Тем не менее по состоянию на конец 1943 года немецкая военная машина ещё оставалась серьёзным противником Красной армии.
«По итогу битвы за Кавказ вермахт сохранял силы для нанесения мощных контрударов, хотя военно-экономического перевеса над СССР уже не имел. До полного освобождения юга и всей остальной страны было далеко, однако победа на Кавказе, безусловно, создала для этого фундамент», — заключил Суржик.
