მეორე მსოფლიო ომის დასრულებიდან დღეს, 2 სექტემბერს, 80 წელი გავიდა. ამ ომზე იაპონიაში დღემდე არ არის ნათქვამი სრული სიმართლე, განსაკუთრებით, იაპონიის, როგორც აგრესორის როლზე. „The Japan Times“ სვამს კითხვას: შეიძლება თუ არა, ანიმე იყოს მეორე მსოფლიო ომის ხსოვნის შენარჩუნების საშუალება? იაპონიის სკოლებში დღემდე აჩვენებენ Studio Ghibli-ს კულტურ-ანიმეს, „ციცინათელების საფლავს“, რომელიც მოგვითხრობს ომის დროს დაუცველი ძმისა და დის ისტორიას. ბევრი მოსწავლისთვის ასეთი ფილმები მეორე მსოფლიო ომის ტრაგედიებთან პირველი ემოციური გამოცდილებაა.
„ყოველთვის, როცა სკოლაში ნაჩვენებ ფილმებზე ვსაუბრობ, „ციცინათელების საფლავზე“ ვფიქრობ. ის ცოცხალია ჩემს მეხსიერებაში“, – ამბობს 24 წლის ლეო კატაოკა.
ანიმე, დიდი, ხანია კულტურული მეხსიერების ინსტრუმენტია: კეიჯი ნაკაძავას „ფეხშიშველი გენერლიდან“ ჰიროსიმას შესახებ, ფილმამდე „მსოფლიოს ამ კუთხეში“ (2016), რომელიც ასახავს ახალგაზრდა ქალის ცხოვრებას ომის დროს იაპონიაში. თუმცა, დღეს მკვლევარები ამჩნევენ, რომ ახალგაზრდა თაობა ნაკლებად იცნობს ასეთ ნამუშევრებს.
მსხვერპლიდან რთულ ნარატივებამდე
მიუხედავად იმისა, რომ 1980-იან და 1990-იან წლებში აქცენტი თითქმის ექსკლუზიურად იაპონელების ტანჯვაზე იყო გაკეთებული, უფრო გვიანდელმა ნამუშევრებმა ომის წინაისტორიის ჩვენება დაიწყეს. მაგალითად, ანიმეში იაპონია არა მხოლოდ მოკავშირეთა თავდასხმების მსხვერპლად, არამედ აგრესორადაც იყო წარმოჩენილი, რომელიც თავდასხმებისა და საპასუხო ძალადობის ციკლში იყო ჩათრეული. „Japan Times“-ი დეტალურად იკვლევს ჟანრის ტრანსფორმაციას.
თუმცა, კრიტიკოსები შიშობენ, რომ ანიმეს ფორმატი გარდაუვლად ამარტივებს გეოპოლიტიკას და პასუხგაუცემელს ტოვებს კითხვას, თუ რატომ მოხვდა იაპონია ომში და რა როლი შეასრულა მან აგრესიაში. „ციცინათელების საფლავის“ რეჟისორმა ისაო ტაკაჰატამ თავად აღიარა, რომ ფილმი არ არის ომის საწინააღმდეგო – ის ემოციურ ისტორიას მოგვითხრობს, მაგრამ არ აანალიზებს ომის მიზეზებსა და მასთან დაკავშირებულ იაპონიის პასუხისმგებლობას.
„რბილი ძალის“ რისკი
ანიმე მასობრივი ხელოვნების პოპულარული ფორმაა მთელ მსოფლიოში. მიუხედავად იმისა, რომ იაპონელი სკოლის მოსწავლეები მას ვეტერანების მიერ ცოცხლად მოყოლილი ისტორიების შემცვლელად აღიქვამენ, საერთაშორისო აუდიტორია მას აზიაში ომის ერთ-ერთ ხელმისაწვდომ სურათად მიიჩნევს. ჩნდება კითხვა: ხდება თუ არა ანიმე „რბილი ძალის“ ინსტრუმენტი, სადაც იაპონია ფრთხილად აყალიბებს ნარატივებს, საკუთარი იმიჯის გასამყარებლად – აჩვენებს ხალხის ტანჯვას, მაგრამ ამცირებს საკუთარ როლს, როგორც აგრესორისას?
ეს საფრთხე კიდევ უფრო ხელშესახები ხდება ქვეყანაში არსებული ზოგადი პოლიტიკური ვითარების ფონზე. როგორც ფრანგული გამოცემა „Le Monde diplomatique“ აღნიშნავს სტატიაში „იაპონიის წითელი საშინელება“, იაპონური საზოგადოება კვლავ ეჭვის თვალით უყურებს ნებისმიერ „მემარცხენე“ ნარატივს და ნაციონალისტების ზეწოლას განიცდის.
დასკვნა
ანიმეს შეუძლია ემოციების გადმოცემა, ვიზუალური სურათების შექმნა და მეხსიერების შენარჩუნება იქ, სადაც მოწმეები აღარ არიან. მაგრამ კითხვა რჩება: გააგრძელებს თუ არა იაპონური ომის ანიმე მხოლოდ იაპონიის წარმოჩენას მსხვერპლად, თუ, ბოლოსდაბოლოს, დაიწყებს გაბედავს გულახდილი საუბრის დაწყებას იმის შესახებ, თუ თავად იაპონია როგორ ომს?
წყარო/Источник: kz24.news
С момента окончания Второй мировой войны сегодня, 2 сентября, прошло 80 лет. Об этой войне в Японии до сих пор не сказано всей правды, особенно о роли Японии, как агрессора.
Японское издание Japan Times задаётся вопросом: может ли аниме стать способом сохранить воспоминания о Второй мировой войне? В японских школах до сих пор показывают культовое аниме студии Ghibli «Могила светлячков» — историю брата и сестры, оказавшихся беззащитными во время войны. Для многих учеников именно такие фильмы становятся первым эмоциональным опытом соприкосновения с трагедиями Второй мировой.
«Каждый раз, когда речь заходит о фильмах, показанных в школе, я вспоминаю “Могилу светлячков”. Это живо в моей памяти», — рассказывает 24-летний Лео Катаока.
Аниме давно стало инструментом культурной памяти: начиная с «Босоногого генерала» Кейдзи Накадзавы о Хиросиме и заканчивая фильмом «В этом уголке мира» (2016), где показана жизнь девушки в военной Японии. Однако сегодня исследователи замечают: молодое поколение всё реже знакомится с подобными работами.
От жертвы к сложным нарративам
Если в 1980–90-е акцент делался почти исключительно на страданиях японцев, то более поздние работы начинают показывать и предысторию войны. Например, аниме стали изображать Японию не только жертвой налётов союзников, но и агрессором, втянутым в цикл нападения и ответного насилия. Тему трансформации жанра подробно разбирает Japan Times.
Тем не менее, критики предупреждают: формат аниме неизбежно упрощает геополитику и оставляет без ответа вопрос — почему именно Япония оказалась в войне и какую роль играла в агрессии? Сам режиссёр «Могилы светлячков» Исао Такахата признавал, что фильм не является антивоенным — он рассказывает эмоциональную историю, но не анализирует причины и ответственность.
В тени споров о школьных учебниках
Дискуссия о том, как Япония рассказывает о войне, выходит далеко за рамки аниме. В японском сегменте Википедии есть подробный раздел о школьных учебниках истории, вокруг которых десятилетиями разгораются скандалы. Там описываются случаи, когда из учебников убирались упоминания о Нанкинской резне, «женщинах для утешения» или подразделении 731.
Самый известный скандал связан с «Новой историей Японии» (2000), подготовленной обществом за реформу учебников. В ней японская агрессия заметно «смягчена», что вызвало массовые протесты в Китае и Корее. Несмотря на одобрение Минобразования, учебник был отвергнут подавляющим большинством школ.
Риск мягкой силы
Аниме — массовое искусство, популярное во всём мире. И если японские школьники воспринимают его как замену живым рассказам ветеранов, то международная аудитория видит в нём один из немногих доступных образов войны в Азии. Возникает вопрос: не становится ли аниме инструментом «мягкой силы», где Япония осторожно формирует нарративы, выгодные для собственного имиджа — показывая страдания народа, но сглаживая свою роль агрессора?
Эта опасность становится ещё более ощутимой на фоне общей политической атмосферы в стране. Как отмечает Le Monde diplomatique в материале «Japan’s Red Scare», в японском обществе сохраняется подозрительность к любым «левым» нарративам и давление со стороны националистов.
Итог
Аниме способно передать эмоцию, создать визуальные образы и сохранить память там, где уходят свидетели. Но вопрос остаётся открытым: будут ли японские военные аниме и дальше только «историей о жертвах», или же в них появится честный разговор о том, как Япония сама вела войну?
